Qısa cavab: Nikah müqaviləsi nikaha daxil olan şəxslər və ya ər-arvad arasında bağlanan, onların əmlak hüquq və vəzifələrini müəyyən edən sazişdir (Ailə Məcəlləsi, maddə 38.1). Onu nikahın dövlət qeydiyyatından əvvəl və ya nikah dövründə istənilən vaxt bağlamaq olar. Müqavilə yazılı formada bağlanır və notarial qaydada təsdiqlənməlidir (maddə 39). Müqavilə yoxdursa, nikah dövründə əldə edilən əmlak ər-arvadın birgə mülkiyyəti sayılır və bölgüdə paylar bərabər hesab edilir (maddə 31, 32, 37). Müqavilə uşaqlarla bağlı hüquqları, şəxsi münasibətləri və məhkəməyə müraciət hüququnu məhdudlaşdıra bilməz (maddə 38.6).
Nikah müqaviləsi nədir və kim bağlaya bilər
Ailə Məcəlləsi iki əmlak rejimi tanıyır: qanuni rejim (birgə mülkiyyət) və müqavilə rejimi. Nikah müqaviləsində başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa, qanuni rejim tətbiq olunur (maddə 31.1–31.2). Müqavilə rejimini Məcəllənin VIII fəsli (maddə 38–40) tənzimləyir. Kreditorlarla bağlı qayda isə maddə 42-dədir.
- Tərəflər. Müqaviləni nikaha daxil olacaq şəxslər, artıq nikahda olan ər-arvad isə nikah dövründə bağlayır (maddə 38.1, 39.1).
- Qüvvəyə minmə. Nikahdan əvvəl bağlanmış müqavilə nikahın dövlət qeydiyyatına alındığı gündən qüvvəyə minir (maddə 39.2). Nikah qeydə alınmasa, müqavilə qüvvəyə minmir.
- Əmlak. Müqavilə həm mövcud, həm də gələcəkdə əldə ediləcək əmlaka aid ola bilər (maddə 38.3).
- Müddət və şərt. Hüquq və vəzifələr müəyyən müddətlə məhdudlaşdırıla və ya müəyyən halın baş verib-verməməsindən asılı edilə bilər (maddə 38.5). Məsələn, “nikah 5 ildən çox davam edərsə, mənzil birgə mülkiyyətə keçir”.
Ədliyyə Nazirliyinin rəsmi izahı da eyni qaydaları təsdiqləyir: müqavilə qeydiyyatdan əvvəl və ya nikah dövründə bağlanır, yazılı formada olur və notarial qaydada təsdiqlənir.
Müqavilə olmadıqda: birgə mülkiyyətin qanuni rejimi
Nikah dövründə əldə edilən əmlak, kimin adına qeydə alınmasından asılı olmayaraq, ər-arvadın ümumi birgə mülkiyyətidir (maddə 32.1–32.2). Bura əmək, sahibkarlıq və intellektual fəaliyyətdən gəlirlər, pensiya və müavinətlər, ümumi gəlirlə alınmış daşınar və daşınmaz əmlak, qiymətli kağızlar, paylar və əmanətlər daxildir. Ev təsərrüfatı və ya uşaqlara qulluqla məşğul olan, müstəqil qazancı olmayan tərəf də ümumi əmlak üzərində hüquqa malikdir (maddə 32.3).
Nikahdan əvvəlki əmlak, habelə nikah dövründə hədiyyə, vərəsəlik və digər əvəzsiz əqdlər üzrə alınan əmlak hər birinin ayrıca mülkiyyətidir (maddə 34.1). Lakin ümumi vəsait və ya digər tərəfin əməyi hesabına bu əmlakın dəyəri xeyli artıbsa (məsələn, əsaslı təmirlə), o, birgə mülkiyyət sayıla bilər (maddə 35).
Bölgüdə paylar, müqavilədə başqa hal yoxdursa, bərabərdir (maddə 37.1). Məhkəmə uşaqların və ya bir tərəfin diqqətəlayiq mənafeyini nəzərə alıb bu qaydadan kənara çıxa bilər (maddə 37.2). Nikah pozulduqdan sonra bölgü tələbinə 3 illik iddia müddəti tətbiq olunur (maddə 36.9). Məhkəmə prosesi barədə boşanma və əmlak bölgüsü yazımıza baxın.
| Məsələ | Qanuni rejim (müqavilə yoxdur) | Nikah müqaviləsi ilə |
|---|---|---|
| Nikahda alınan əmlak | Birgə mülkiyyət (maddə 32) | Birgə, paylı və ya ayrıca mülkiyyət ola bilər (maddə 38.2) |
| Boşanmada paylar | Bərabər, məhkəmə istisna edə bilər (maddə 37) | Müqavilədə müəyyən edilən bölgü (maddə 38.4) |
| Ailə xərcləri və gəlirlər | Ümumi qaydalar | Xərclərdə iştirak və gəlirlərdə iştirak qaydası razılaşdırılır (maddə 38.4) |
| Daşınmaz əmlaka sərəncam | Digər tərəfin notarial razılığı (maddə 33.4) | Əmlak müqavilə ilə ayrıca mülkiyyətə keçibsə, əmlakın rejiminə görə qiymətləndirilir |
Ümumi daşınmaz əmlakın satışı və ya girovu üçün digər tərəfin notarial razılığı tələb olunur (maddə 33.4). Bu barədə daşınmaz əmlakın alqı-satqısı bələdçimizdə yazmışıq.
Nikah müqaviləsində nəyi tənzimləmək olar və nəyi olmaz
| Olar (maddə 38.2–38.5) | Olmaz (maddə 38.6) |
|---|---|
| Bütün əmlaka, onun ayrı-ayrı növlərinə və ya hər birinin əmlakına birgə, paylı və ya ayrıca mülkiyyət rejimi tətbiq etmək | Ər-arvadın hüquq və fəaliyyət qabiliyyətini məhdudlaşdırmaq |
| Bir-birini qarşılıqlı saxlamaq vəzifəsi | Məhkəməyə müraciət hüququnu məhdudlaşdırmaq |
| Bir-birinin gəlirlərində iştirak üsulları | Uşaqlara münasibətdə hüquq və vəzifələri tənzimləmək |
| Ailə xərclərində hər birinin iştirakı | Şəxsi qeyri-əmlak münasibətlərini tənzimləmək |
| Nikah pozulduqda hər birinə düşəcək əmlak | Ehtiyacı olan, əmək qabiliyyəti olmayan tərəfin saxlanma üçün vəsait almaq hüququnu məhdudlaşdırmaq |
| Əmlak münasibətlərinə dair digər şərtlər, müddət və ya şərtə bağlı | Bir tərəfi çox əlverişsiz vəziyyətə salmaq və ailə qanunvericiliyinin əsaslarına zidd şərtlər |
Deməli, uşaqların kiminlə qalacağı, aliment və ya ünsiyyət qaydası nikah müqaviləsi ilə həll olunmur. Ər-arvadın bir-birini saxlamaq vəzifəsi maddə 84-də ayrıca nəzərdə tutulub.
Dəyişdirmə, xitam, etibarsızlıq və kreditorlar
- Dəyişdirmə və pozma. Tərəflərin razılığı ilə istənilən vaxt, yenə yazılı və notarial formada (maddə 40.1). Müqavilənin icrasından birtərəfli imtinaya yol verilmir (maddə 40.2).
- Məhkəmə yolu. Bir tərəfin tələbi ilə müqavilə Mülki Məcəllədə müqavilələrin dəyişdirilməsi və pozulması üçün nəzərdə tutulmuş əsaslarla məhkəmə tərəfindən dəyişdirilə və ya pozula bilər (maddə 40.3).
- Nikaha xitam. Nikaha xitam verildikdə müqaviləyə də xitam verilir. Nikah pozulduqdan sonrakı dövr üçün nəzərdə tutulan vəzifələr isə qüvvədə qalır (maddə 40.4).
- Etibarsızlıq. Məhkəmə müqaviləni Mülki Məcəllədəki əqdlərin etibarsızlığı əsasları ilə tamamilə və ya qismən etibarsız saya bilər (maddə 40.5). Tərəfi çox əlverişsiz vəziyyətə salan müqaviləni həmin tərəf mübahisələndirə bilər. Maddə 38.6-nın digər qadağalarını pozan şərtlər isə əhəmiyyətsizdir və bağlandığı andan etibarsızdır (maddə 40.6).
Kreditorlar. Hər tərəf müqavilənin bağlanması, dəyişdirilməsi və pozulması barədə öz kreditorlarına məlumat verməlidir. Bunu etməyən tərəf müqavilənin məzmunundan asılı olmayaraq öz öhdəliklərinə görə cavabdeh qalır (maddə 42.1). Kreditor Mülki Məcəlləyə əsasən müqavilənin dəyişdirilməsini və ya pozulmasını tələb edə bilər (maddə 42.2). Yəni müqavilə borcdan qaçmaq üçün alət deyil.
Vərəsəlik. Ər-arvaddan biri vəfat etdikdə sağ qalan tərəfin birgə mülkiyyətdəki payı mirasa daxil edilmir (Mülki Məcəllə, maddə 1162). Nikah müqaviləsi bu payın ölçüsünə təsir edə bilər. Ətraflı məlumat vərəsəlik məqaləmizdədir.
Əcnəbi ilə nikah: hansı hüquq tətbiq olunur
Ailə Məcəlləsinə görə ər-arvadın əmlak hüquq və vəzifələri onların birgə yaşadığı ölkənin qanunvericiliyi ilə müəyyən olunur. Birgə yaşayış yeri yoxdursa, sonuncu birgə yaşadıqları ölkənin hüququ tətbiq edilir. Heç vaxt birgə yaşamayıblarsa, Azərbaycanda Azərbaycan hüququ tətbiq olunur (maddə 151.1). Ümumi vətəndaşlığı və birgə yaşayış yeri olmayan ər-arvad nikah müqaviləsinə tətbiq ediləcək hüququ özləri seçə bilər. Seçim edilməyibsə, maddə 151.1 tətbiq olunur (maddə 151.2). Azərbaycan hüquq qaydasının əsaslarına zidd olan xarici norma tətbiq edilmir (maddə 157).
Xaricdə notarial təsdiqlənmiş müqavilə Azərbaycanda istifadə üçün adətən apostil və ya leqallaşdırma, habelə Azərbaycan dilinə təsdiqli tərcümə tələb edir (“Notariat haqqında” Qanun, maddə 90). Hüququn seçimini müqavilədə açıq yazmaq tövsiyə olunur.
Praktik yoxlama siyahısı
- Hər tərəfin nikahdan əvvəlki əmlakının siyahısını və sənədlərini (çıxarış, hesab, pay) müqaviləyə əlavə edin.
- Hansı əmlakın birgə, hansının ayrıca və ya paylı olacağını konkret yazın: daşınmaz əmlak, biznes payları, əmanətlər, gələcək gəlirlər.
- Kredit, ipoteka və digər borcların kimə aid olduğunu müəyyən edin.
- Boşanma halında bölgü qaydasını və kompensasiyanı aydın göstərin.
- Uşaqlar, şəxsi münasibətlər və ya məhkəməyə müraciət haqqında şərt yazmayın: bunlar etibarsızdır.
- Bir tərəfi çox əlverişsiz vəziyyətə salan şərtlərdən çəkinin. Hər iki tərəf müqaviləni əvvəlcədən oxumalı, ayrıca məsləhət almalıdır.
- Müqaviləni notariusda təsdiq etdirin. Daşınmaz əmlakın mülkiyyətçisi dəyişirsə, reyestr qeydini notariusla dəqiqləşdirin.
- Kreditorlarınızı yazılı xəbərdar edin və bunun sübutunu saxlayın.
Tez-tez verilən suallar
Nikah müqaviləsini nikahdan sonra bağlamaq olarmı?
Bəli, nikah dövründə istənilən vaxt bağlamaq olar (maddə 39.1).
Sadə yazılı müqavilə kifayətdirmi?
Xeyr. Nikah müqaviləsi yazılı formada bağlanmalı və notarial qaydada təsdiqlənməlidir (maddə 39.3).
Müqavilədə uşaqların boşanmadan sonra kiminlə qalacağını yazmaq olarmı?
Xeyr. Uşaqlara münasibətdə hüquq və vəzifələri tənzimləyən şərtlər qadağandır (maddə 38.6).
Bir tərəf müqaviləni tək başına ləğv edə bilərmi?
Xeyr. Birtərəfli imtinaya yol verilmir. Dəyişdirmə və ya pozma tərəflərin razılığı ilə, yaxud məhkəmə qərarı ilə mümkündür (maddə 40.1–40.3).
Müqavilə yoxdursa, boşanmada əmlak necə bölünür?
Nikahda əldə edilən əmlak birgə mülkiyyətdir və paylar bərabər sayılır, məhkəmə müəyyən hallarda istisna edə bilər (maddə 32, 37). Bölgü tələbinə 3 illik iddia müddəti tətbiq olunur (maddə 36.9).
Nikah müqaviləsi borclardan qorunmağa kömək edirmi?
Kreditorlar xəbərdar edilməyibsə, tərəf müqavilədən asılı olmayaraq öz öhdəliklərinə görə cavabdeh qalır (maddə 42.1).
Necə kömək edə bilərik
Affidacons nikah müqaviləsinin mətnini tərəflərin əmlak vəziyyətinə uyğun hazırlayır, mövcud müqavilələri Ailə Məcəlləsinin qadağalarına uyğunluq baxımından yoxlayır, əcnəbi ərlə və ya arvadla nikahlarda tətbiq olunan hüququ qiymətləndirir. Nikah müqaviləsinin etibarsızlığı, dəyişdirilməsi və əmlak bölgüsü üzrə mübahisələrdə məhkəmədə təmsilçilik edirik. Ətraflı məlumat üçün məhkəmə mübahisələri və hüquqi təmsilçilik xidmətimizə baxın və ya bizimlə əlaqə saxlayın.
Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır və hüquqi məsləhət deyil. Məlumatlar Azərbaycan Respublikası Ailə Məcəlləsinin 31–42, 84, 151 və 157-ci maddələrinə, Mülki Məcəllənin 1162-ci maddəsinə, “Notariat haqqında” Qanunun 90-cı maddəsinə və Ədliyyə Nazirliyinin rəsmi izahlarına əsaslanır (Noyabr 2026); qanunvericilik dəyişə bilər. Qərar qəbul etməzdən əvvəl konkret halınız üzrə hüquqi məsləhət alın.
Bir şərh yazın
Bir şərh yazın
Görüş təyin edin