Azərbaycanda vərəsəlik: qanun üzrə vərəsələr, vəsiyyət, məcburi pay və mirasdan imtina müddəti

Qısa cavab: Azərbaycanda miras qanun və ya vəsiyyət üzrə keçir. Qanun üzrə vərəsələr beş növbəyə bölünür; birinci növbədə uşaqlar, ər (arvad) və valideynlər bərabər pay alır (Mülki Məcəllə, maddə 1159). Vəsiyyətlə vərəsəni mirasdan məhrum etmək olar, lakin uşaqlar, valideynlər və ər (arvad) qanun üzrə paylarının yarısı qədər məcburi pay alır (maddə 1193). 2025-ci ildən vərəsə mirası ölüm anından əldə edir; imtina etmək istəyən vərəsə bunu 3 ay ərzində notariusda rəsmiləşdirməlidir (maddə 1255, 1256). Vərəsəlik şəhadətnaməsi üçün rüsum 25 manatdır.

Qanun üzrə vərəsələr və ər-arvadın payı

Vəsiyyətnamə yoxdursa və ya etibarsızdırsa, qanun üzrə vərəsəlik tətbiq olunur (maddə 1133.2). Miras ölüm günü açılır (maddə 1145–1146). Hər növbə daxilində paylar bərabərdir:

Əvvəlki növbədən bir vərəsənin olması belə sonrakı növbəni istisna edir (maddə 1160). Boşanmış ər-arvad bir-birinin vərəsəsi deyil (maddə 1163).

Ər-arvadın iki ayrı payı. Sağ qalan ər-arvadın vərəsəlik hüququ onun birgə nikah mülkiyyətindəki payına aid deyil (maddə 1162). Əvvəlcə nikah dövründə əldə edilmiş əmlakdan onun payı (ümumi qayda olaraq yarısı) ayrılır, miras yalnız ölənin payından bölünür. Məsələn, nikahda alınmış mənzil: ər ölüb, arvadı və iki uşağı qalıb, valideynləri sağ deyil. Arvadın nikah payı 1/2-dir, qalan 1/2 üç vərəsə arasında bölünür — hərəsinə 1/6. Nəticədə arvad mənzilin 2/3-nə, hər uşaq 1/6-nə sahib olur. Birgə əmlak barədə boşanma və əmlak bölgüsü yazımıza baxın.

Vəsiyyətnamə və məcburi pay

Fəaliyyət qabiliyyətli yetkin şəxs əmlakını istənilən şəxsə, o cümlədən kənar və hüquqi şəxslərə vəsiyyət edə bilər (maddə 1166–1167).

• Forma. Vəsiyyətnamə yazılı olmalıdır — notariat qaydasında və ya notariussuz (maddə 1179.1); öz əli ilə yazılıb imzalanan ev vəsiyyətnaməsi də mümkündür (maddə 1186).
• Notariat vəsiyyətnaməsinin üstünlüyü. Bir neçə vəsiyyətnamədən yalnız biri notariat formasındadırsa, ona üstünlük verilir və onu başqa formalı vəsiyyətnamə ilə ləğv etmək olmaz (maddə 1223).
• Məhrumetmə. Vəsiyyət edən qanun üzrə vərəsələri səbəb göstərmədən mirasdan məhrum edə bilər (maddə 1176.1).

Məcburi pay bu azadlığı məhdudlaşdırır: uşaqlar, valideynlər və ər-arvad vəsiyyətnamədən asılı olmayaraq qanun üzrə paylarının yarısını alır (maddə 1193); Konstitusiya Məhkəməsi övladlığa götürülənləri və övladlığa götürənləri də bura aid edib. Pay bütün mirasdan hesablanır (maddə 1195), ölümdən əvvəlki iki ildə edilmiş bağışlamalar hesabına tamamlana bilər (maddə 1200). Məcburi paydan yalnız məhkəmə yolu ilə məhrum etmək olar (maddə 1203). Nümunə: həyat yoldaşı və iki uşağı olan şəxs hər şeyi bir uşağa vəsiyyət edibsə, qanun üzrə hərəsinə 1/3 düşərdi, ona görə digər uşaq və həyat yoldaşı ən azı 1/6 tələb edə bilər.

Mirasın qəbulu və ondan imtina: 2025-ci ildən yeni qayda

Əvvəllər vərəsə mirası 6 ay ərzində notariusa ərizə verməklə və ya əmlaka faktiki sahib olmaqla qəbul etməli idi. Konstitusiya Məhkəməsi 26 dekabr 2023-cü il tarixli qərarı ilə bu müddəti müəyyən edən 1246 və 1273-1-ci maddələri qüvvədən düşmüş hesab etdi, 21 iyun 2025-ci il tarixli 216-VIIQD nömrəli Qanunla isə qaydalar yeniləndi:

• Vərəsələr mirası miras qoyanın ölümü ilə qanun əsasında əldə edir (maddə 1255).
• Notariusa ərizə verən, əmlaka faktiki sahiblik edən, habelə müddətində imtina etməyən vərəsə mirası qəbul etmiş sayılır (maddə 1243.2); qəbul müddətinin bərpasına dair 1247–1248-ci maddələr ləğv edilib.
• İmtina vərəsəliyə çağırıldığını bildiyi və ya bilməli olduğu gündən 3 ay ərzində notariusda rəsmiləşdirilir; üzrlü səbəb olduqda məhkəmə müddəti ən çoxu 2 ay uzada bilər (maddə 1256).
• Qismən və ya şərtlə imtina olmaz (maddə 1257), imtina geri götürülmür (maddə 1268.1).
• Vərəsə imtina müddəti bitənədək notariusdan mirasın siyahıya alınmasını tələb edə bilər; bu müddətdə imtina müddəti dayanır (maddə 1254).

Miras bu dəyişikliklərdən əvvəl açılıbsa, hansı qaydanın tətbiq olunduğunu ayrıca yoxlamaq lazımdır.

Notarius, vərəsəlik şəhadətnaməsi və daşınmaz əmlak

Vərəsəlik işi miras qoyanın son yaşayış yeri, o məlum deyilsə, əmlakın olduğu yer üzrə notariusda aparılır (maddə 1147, 1321.1). Şəhadətnamə alınanadək vərəsə mirasa sərəncam verə bilməz; dəfn, müalicə və mühafizə xərcləri istisnadır (maddə 1249). 2025-ci ildən notarius şəhadətnamədə müraciət etməmiş digər vərəsələrin paylarını da göstərir və bu məlumat daşınmaz əmlak reyestrinə daxil edilir (maddə 1325.2–1325.3).

Dövlət rüsumu qohumluq dərəcəsindən asılı deyil: qanun üzrə bütün növbələrin vərəsələri 25 manat, digər şəxslər (məsələn, vəsiyyət üzrə kənar şəxs) 50 manat ödəyir ("Dövlət rüsumu haqqında" Qanun, maddə 10.9).

Notariusa adətən təqdim olunur:

1. Ölüm haqqında şəhadətnamə və son yaşayış yeri barədə arayış.
2. Qohumluğu təsdiq edən sənədlər (doğum, nikah şəhadətnamələri).
3. Vəsiyyətnamə varsa, onun əsli.
4. Mülkiyyət sənədləri və daşınmaz əmlak üzrə yüklülük barədə reyestr arayışı.
5. Vərəsələrin ərizələri.

Şəhadətnamədən sonra mənzil, ev və ya torpaq vərəsənin adına daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində qeydiyyata alınmalıdır; bunsuz əmlakı satmaq və ya girov qoymaq praktikada mümkün deyil.

Miras qoyanın borcları

Vərəsələr kreditorlar qarşısında aldıqları paya mütənasib birgə borclu kimi cavabdehdir (maddə 1306.1), lakin məsuliyyət mirasın dəyəri ilə məhdudlaşır: miras notarius tərəfindən siyahıya alınıbsa, vərəsə yalnız aldığı aktiv həddində cavabdehdir (maddə 1306.4); siyahı yoxdursa, borcların mirasdan çox olduğunu özü sübut etməlidir (maddə 1306.5). Borclar barədə şübhə varsa, əvvəlcə siyahıya alma tələb edin; borclar açıq-aşkar çoxdursa, 3 ay ərzində imtina etməyi düşünün. Miras qoyanın kreditorları vərəsənin öz kreditorlarından üstündür (maddə 1313). Kreditor tərəfi üçün borcun məhkəmə yolu ilə alınması yazımıza baxın.

Nə vaxt məhkəməyə müraciət etmək lazımdır

• İmtina müddəti buraxılıbsa — üzrlü səbəblə ən çoxu 2 ay uzadılma (maddə 1256).
• Vəsiyyətnamə mübahisələri — əqdlərin etibarsızlığı əsasları ilə (maddə 1230); qüvvədən düşmüş sayılması barədə iddia 2 il ərzində (maddə 1231.1).
• Məcburi payın tamamlanması (maddə 1200–1201).
• Ləyaqətsiz vərəsə — miras qoyanın iradəsinə qəsdən mane olmuş şəxsin kənarlaşdırılması (maddə 1137).
• Ər-arvadın vərəsəlikdən məhrumu — nikahın ölümdən ən azı 3 il əvvəl faktiki xitamı və ayrı yaşama halında (maddə 1164).
• Qohumluq faktının müəyyən edilməsi və mirasın bölgüsü üzrə ixtilaflar (maddə 1291).

Tez-tez verilən suallar

Vəsiyyətnamə yoxdursa, mirası kim alır?
Qanun üzrə vərəsələr: əvvəlcə uşaqlar, ər (arvad) və valideynlər bərabər payla; onlar olmadıqda bacı-qardaşlar, sonra nənə-babalar və s.

Notariusa getməsəm, mirası itirərəmmi?
Xeyr. 2025-ci ildən 3 ay ərzində imtina etməyən vərəsə mirası qəbul etmiş sayılır. Lakin əmlakı satmaq və ya adınıza keçirmək üçün şəhadətnamə lazımdır.

Atam hər şeyi qardaşıma vəsiyyət edib. Heç nə ala bilmərəmmi?
Uşaq kimi məcburi paya — qanun üzrə payınızın yarısına hüququnuz var.

Vərəsəlik şəhadətnaməsi üçün nə qədər rüsum ödənilir?
Qanun üzrə vərəsələr üçün 25 manat, digər şəxslər üçün 50 manat.

Mərhumun krediti var. Mən ödəməliyəmmi?
Yalnız aldığınız miras həddində. Borclar çoxdursa, 3 ay ərzində imtina edə bilərsiniz.

Xaricdə yaşayıram. İşi uzaqdan aparmaq olarmı?
Bəli, nümayəndə vasitəsilə (maddə 1245); imtina üçün etibarnamədə bu səlahiyyət xüsusi göstərilməlidir (maddə 1271).

Necə kömək edə bilərik

Affidacons vərəsələrin və payların müəyyən edilməsi, vəsiyyətnamənin hazırlanması, notariusla iş, vərəsəlik şəhadətnaməsinin alınması, daşınmaz əmlakın qeydiyyatı, miras borclarının qiymətləndirilməsi, habelə məcburi pay, vəsiyyətnamənin etibarsızlığı və mirasın bölgüsü üzrə məhkəmədə təmsilçilik xidməti göstərir. Ətraflı məlumat üçün məhkəmə və hüquqi təmsilçilik xidmətimizə baxın və ya bizimlə əlaqə saxlayın.

Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır və hüquqi məsləhət deyil. Məlumatlar Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinə (maddə 1133–1325), 21 iyun 2025-ci il tarixli 216-VIIQD nömrəli Qanuna, Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 26 dekabr 2023-cü il tarixli qərarına və "Dövlət rüsumu haqqında" Qanuna (maddə 10.9) əsaslanır (Noyabr 2026); qanunvericilik dəyişə bilər. Qərar qəbul etməzdən əvvəl konkret halınız üzrə hüquqi məsləhət alın.