Qısa cavab: Valideynlər yetkinlik yaşına çatmayan uşaqlarını saxlamağa borcludur (Ailə Məcəlləsi, maddə 75.1). Bunu notarial qaydada təsdiq edilmiş aliment sazişi ilə və ya məhkəmə yolu ilə təmin etmək olar (maddə 75.3–75.4, 94). Razılıq olmadıqda məhkəmə hər ay qazancın və digər gəlirlərin bir uşağa görə dörddə birini, iki uşağa görə üçdə birini, üç və daha çox uşağa görə yarısını tutur (maddə 76.1). Gəlir qeyri-müntəzəmdirsə, natura və ya xarici valyuta ilə alınırsa, aliment sabit pul məbləğində təyin edilə bilər (maddə 78). Aliment məhkəməyə müraciət günündən tutulur, keçmiş dövr üçün isə ən çoxu 3 il ödənilə bilər (maddə 100). Qərəzli yayınmaya görə cinayət məsuliyyəti var (Cinayət Məcəlləsi, maddə 176).
Valideynlərin vəzifəsi: saziş və ya məhkəmə
Uşağı saxlamağın qaydasını valideynlər özləri müəyyən edir (maddə 75.2). Razılaşma alınmadıqda iki yol var:
| Məsələ | Aliment sazişi | Məhkəmə qərarı |
|---|---|---|
| Forma | Yazılı, notarial təsdiq (maddə 94.2) | İddia ərizəsi və məhkəmə qətnaməsi (maddə 99) |
| Məbləğ | Tərəflər razılaşır, amma uşaq üçün məhkəmənin təyin edə biləcəyindən az olmamalıdır (maddə 97.1–97.2) | Gəlirin payı (maddə 76) və ya sabit məbləğ (maddə 78) |
| Ödəniş üsulu | Gəlirin payı, aylıq sabit məbləğ, birdəfəlik ödəniş, əmlak vermək və s. (maddə 98.2) | Aylıq tutulma |
| İcra | İcra vərəqəsi qüvvəsinə malikdir (maddə 94.3) | İcra vərəqəsi əsasında |
| Dəyişdirmə | Qarşılıqlı razılıqla, yenə notarial formada; birtərəfli imtina olmaz (maddə 95.2–95.3) | Ailə və maddi vəziyyət dəyişdikdə məhkəmə ilə (maddə 112.1) |
Uşağın maraqlarını pozan saziş mübahisələndirilə bilər (maddə 96). Uşaqlar barədə şərtlər nikah müqaviləsinə yazıla bilməz. Bu barədə nikah müqaviləsi yazımıza baxın.
Məhkəmə aliment məbləğini necə müəyyən edir
| Uşaqların sayı | Qazancın və digər gəlirlərin payı | Əsas |
|---|---|---|
| 1 uşaq | dörddə bir (1/4) | Maddə 76.1.1 |
| 2 uşaq | üçdə bir (1/3) | Maddə 76.1.2 |
| 3 və daha çox uşaq | yarısı (1/2) | Maddə 76.1.3 |
Məhkəmə tərəflərin ailə və maddi vəziyyətini, diqqətəlayiq digər halları nəzərə alıb bu payları azalda və ya artıra bilər (maddə 76.2).
Sabit pul məbləği. Ödəyicinin gəliri qeyri-müntəzəm və ya dəyişkəndirsə, gəlirin hamısını və ya bir hissəsini natura və ya xarici valyuta ilə alırsa, gəliri yoxdursa və ya pay şəklində tutulma tərəflərdən birinin marağını əhəmiyyətli dərəcədə pozursa, məhkəmə alimenti sabit məbləğdə, yaxud həm sabit məbləğ, həm də pay şəklində təyin edə bilər (maddə 78.1). Məbləğ uşağın əvvəlki təminat səviyyəsini mümkün qədər saxlamaq məqsədi ilə müəyyən edilir (maddə 78.2).
Hansı gəlirlər nəzərə alınır. Manat və xarici valyuta ilə alınan əmək haqqı və digər gəlirlərin növlərini müvafiq icra hakimiyyəti orqanı (Nazirlər Kabineti) müəyyən edir (maddə 77). Vergi orqanının izahına görə aliment vergilər tutulduqdan sonra hesablanır, alıcı üçün isə gəlir vergisindən azaddır (Vergi Məcəlləsi, maddə 102.1.5). Əmək haqqından tutulmaların ardıcıllığı barədə əmək haqqından tutulmalar yazımıza baxın.
Uşaqdan başqa kim aliment ala bilər
| Kim | Şərt | Əsas |
|---|---|---|
| Yetkinlik yaşına çatmış övlad | Əmək qabiliyyəti yoxdur və maddi yardıma ehtiyacı var; məbləğ sabit pulla | Maddə 80 |
| Ər və ya arvad (nikah dövründə) | Əmək qabiliyyəti olmayan və ehtiyacı olan tərəf; hamiləlik dövründə və ümumi uşağın doğulduğu gündən 3 il ərzində arvad; əlilliyi olan ümumi övlada qulluq edən ehtiyaclı tərəf | Maddə 84.2 |
| Keçmiş ər və ya arvad | Hamiləlik və uşağın 3 yaşınadək dövrü; əlilliyi olan ümumi övlada qulluq; boşanmaya qədər və ya ondan sonra 1 il ərzində əmək qabiliyyətini itirmə; uzun nikahdan sonra 5 il ərzində pensiya yaşı | Maddə 85.1 |
| Valideynlər | Əmək qabiliyyəti olmayan və ehtiyacı olan valideynləri yetkin övladlar saxlayır | Maddə 82 |
Ər-arvad üçün aliment yalnız ödəyicinin buna zəruri vəsaiti olduqda tutulur və sabit pul məbləğində təyin edilir (maddə 84.2, 85.1, 86). Tərəf əmək qabiliyyətini spirtli içki, narkotik və ya qəsdən cinayət nəticəsində itiribsə, tərəf ailədə ləyaqətsiz davranıbsa və ya nikah qısa olubsa, məhkəmə vəzifəni ləğv edə və ya müddətlə məhdudlaşdıra bilər (maddə 87). Ehtiyacı olan ər (arvad) yeni nikaha daxil olduqda aliment dayanır (maddə 113.2.5). Valideynlik hüququndan məhrum edilmiş valideynə aliment ödənilmir (maddə 82.6). Boşanma prosesi barədə boşanma, aliment və əmlak bölgüsü məqaləmizdə yazmışıq.
Keçmiş dövr, borc, dəbbə və indeksasiya
- Keçmiş dövr. Aliment məhkəməyə müraciət günündən tutulur (maddə 100.2). Müraciətdən əvvəl tədbir görüldüyü, lakin ödəyicinin yayındığı sübut edilərsə, keçmiş dövr üçün 3 il həddində aliment verilə bilər (maddə 100.3).
- İcra sənədi gec təqdim edildikdə. Təqdimatdan əvvəlki dövr üçün 3 il həddində tutulur. Aliment ödəyicinin təqsiri üzündən ödənilməyibsə, müddət məhdudiyyəti yoxdur (maddə 106.1–106.2).
- Borcun hesablanması. Borcu icra məmuru müəyyən edir (maddə 106.3). Ödəyici işləməyibsə və ya gəlirini sübut etmirsə, borc ölkə üzrə orta əmək haqqına görə hesablanır (maddə 106.4).
- Dəbbə. Məhkəmə qətnaməsi üzrə borc təqsirlə yaranıbsa, ödəyici gecikdirilmiş hər gün üçün dəbbə pulu ödəyir (maddə 108.2).
- İndeksasiya. Sabit məbləğli aliment minimum əmək haqqının artımına mütənasib indeksləşdirilir. Bunun üçün məhkəmə məbləği minimum əmək haqqının müəyyən misli kimi göstərir (maddə 110). Sazişdə indeksasiya qaydası yoxdursa, maddə 110 tətbiq olunur (maddə 97.3).
İcra: icra məmuru, əmək haqqından tutma və məsuliyyət
Notarial saziş və ya icra vərəqəsi icra məmuruna təqdim edilir. İşəgötürən alimenti hər ay əmək haqqından tutur və maaş verildikdən sonra ən geci 3 gün ərzində alıcıya göndərir (maddə 102). Ödəyici işdən çıxdıqda işəgötürən, iş və ya yaşayış yeri dəyişdikdə ödəyici icra məmuruna xəbər verir (maddə 104). Gəlir çatmadıqda tələb bank hesablarına və digər əmlaka yönəldilir (maddə 105).
Tutulma həddi. Ümumi qaydada əmək haqqından tutulmalar 20%, qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda 50% ilə məhdudlaşır. Bu hədlər alimentə şamil edilmir (Əmək Məcəlləsi, maddə 176). 30 dekabr 2025-ci il tarixli 332-VIIQD nömrəli Qanunla maddə 176.3-ə əlavə edilib ki, belə hallarda tutulma əmək haqqının 70%-dən çox ola bilməz. “İcra haqqında” Qanunun 65-ci maddəsi də alimentə görə tutulmalar üçün 70% həddi müəyyən edir (Ədliyyə Nazirliyinin izahı).
Məsuliyyət. Ədliyyə Nazirliyinin izahına görə icra məmurunun tələbini yerinə yetirməyən borclu əvvəlcə İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 528.1-ci maddəsi ilə, təkrar qərəzli icra etməmədə isə Cinayət Məcəlləsinin 306-cı maddəsi ilə məsuliyyətə cəlb edilə bilər. İşləyən valideynin məhkəmə alimentindən qərəzli boyun qaçırması ayrıca cinayətdir: cərimə, ictimai işlər, islah işləri və ya altı ayadək azadlıqdan məhrum etmə (Cinayət Məcəlləsi, maddə 176.1).
2024–2026-cı il dəyişiklikləri
2024–2025-ci illərin dəyişiklikləri aliment paylarını və müddətlərini dəyişməyib. 172-VIIQD nömrəli Qanun (11 aprel 2025) yalnız 81.1, 84.2.3 və 85.1.2-ci maddələrdə əlillik terminologiyasını yeniləyib. Əsas yenilik Əmək Məcəlləsindəki 70%-lik həddir.
Praktik addımlar və sənədlər
- Əvvəlcə razılaşın: məbləği, tarixi, üsulu və indeksasiyanı yazıb notariusda təsdiq etdirin.
- Razılıq yoxdursa, iddia ərizəsini məhkəməyə verin və iddia təmin olunanadək müvəqqəti aliment xahiş edin.
- Gəlir qeyri-rəsmidirsə və ya valyutadadırsa, sabit məbləğ tələb edin.
- İcra vərəqəsini alıb icra məmuruna təqdim edin.
- Gecikmədə borcun hesablanmasını, dəbbə və məsuliyyət tədbirlərini tələb edin.
Sənədlər: şəxsiyyət vəsiqələri; uşağın doğum şəhadətnaməsi; nikah və ya boşanma şəhadətnaməsi; ödəyicinin gəlirləri barədə məlumat; uşağın xərclərinin qəbzləri; lazım olduqda əlillik arayışı; yayınmanı göstərən yazışmalar.
Yoxlama siyahısı: saziş notarial təsdiqlənib; məbləğ 76-cı maddədəki paydan az deyil; indeksasiya yazılıb; işəgötürənə icra sənədi çatıb; borc 3 illik həddə yoxlanılıb.
Tez-tez verilən suallar
Bir uşaq üçün aliment nə qədərdir?
Saziş yoxdursa, ödəyicinin qazancının və digər gəlirlərinin dörddə biri. Məhkəmə bu payı azalda və ya artıra bilər (maddə 76).
Aliment sazişi notariussuz etibarlıdırmı?
Xeyr. Saziş yazılı bağlanmalı və notarial təsdiq olunmalıdır. Təsdiq edildikdə icra vərəqəsi qüvvəsinə malik olur (maddə 94.2–94.3).
Keçmiş illər üçün aliment tələb etmək olarmı?
Ümumi qaydada aliment müraciət günündən tutulur. Ödəyicinin yayındığı sübut edilərsə, 3 il həddində keçmiş dövr üçün də verilə bilər (maddə 100.3).
Ödəyici rəsmi işləmirsə, nə olur?
Məhkəmə sabit pul məbləği təyin edə bilər (maddə 78). Borc isə ölkə üzrə orta əmək haqqına görə hesablana bilər (maddə 106.4).
Maaşın nə qədəri tutula bilər?
Ən çoxu 70% (Əmək Məcəlləsi, maddə 176.3).
Aliment nə vaxt dayanır?
Uşaq 18 yaşına çatdıqda, övladlığa götürüldükdə, tərəflərdən biri öldükdə və digər qanuni hallarda (maddə 113.2).
Necə kömək edə bilərik
Affidacons aliment sazişlərini hazırlayır, aliment, borc və dəbbə tələbləri, məbləğin dəyişdirilməsi üzrə məhkəmədə təmsilçilik edir və icra icraatını izləyir. Ətraflı məlumat üçün məhkəmə mübahisələri və hüquqi təmsilçilik xidmətimizə baxın və ya bizimlə əlaqə saxlayın.
Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır və hüquqi məsləhət deyil. Məlumatlar Azərbaycan Respublikası Ailə Məcəlləsinin 75–113-cü maddələrinə, Əmək Məcəlləsinin 176-cı maddəsinə (30 dekabr 2025-ci il tarixli 332-VIIQD nömrəli Qanunla edilmiş dəyişiklik daxil olmaqla), Cinayət Məcəlləsinin 176 və 306-cı maddələrinə, Vergi Məcəlləsinin 102.1.5-ci maddəsinə və Ədliyyə Nazirliyinin rəsmi izahlarına əsaslanır (Noyabr 2026); qanunvericilik dəyişə bilər. Qərar qəbul etməzdən əvvəl konkret halınız üzrə hüquqi məsləhət alın.
Bir şərh yazın
Bir şərh yazın
Görüş təyin edin