Yaşayış sahələrindən istifadəyə dair öhdəliklər

Layiqli mənzil hüququ insan ləyaqətinin və rifahının əsas aspektidir və çoxsaylı beynəlxalq müqavilələrdə və milli konstitusiyalarda təsbit olunmuşdur. Azərbaycanda yaşayış sahələrindən istifadəyə dair öhdəlikləri tənzimləyən hüquqi baza Mülki Məcəllədə və Konstitusiyada müəyyən edilmişdir ki, bu da kirayəçilərin hüquqlarının müdafiəsini və kirayəyə verənlə kirayəçi arasında ahəngdar münasibətlərin qorunmasını təmin edir. Bu yazıda Azərbaycan mülki qanunvericiliyinin yaşayış sahələrinə dair əsas müddəaları və onlardan istifadə ilə bağlı öhdəliklər araşdırılır.

Azərbaycanın mülki qanunvericiliyi yaşayış sahələrinin kirayəsində iştirak edən tərəflərin hüquq və vəzifələrinin tənzimlənməsi üçün hərtərəfli hüquqi baza yaradır. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsində kirayəyə verənlərin və kirayəçilərin hüquq və vəzifələrinə, habelə kirayəyə vermə, sahənin saxlanılması və kirayə müqavilələrinə xitam verilməsi qaydalarına dair xüsusi müddəalar mövcuddur.

Azərbaycanda kirayəyə verənlər yaşayış üçün yararlılığın müəyyən minimum standartlarına cavab verən yaşayış sahəsi təqdim etmək, o cümlədən əmlakın təhlükəsizliyini, mühafizəsini və əsas kommunal şəraitini təmin etmək üzrə qanuni öhdəlik daşıyırlar. Onlar həmçinin sahəni yaxşı vəziyyətdə saxlamağa və zəruri təmir və ya texniki xidmət işlərini vaxtında həyata keçirməyə cavabdehdirlər.

Bundan əlavə, kirayəyə verənlər kirayə müqaviləsinin şərtlərinə uyğun olaraq kirayəçilərdən kirayə haqqı almaq hüququna malikdirlər. Onlar həmçinin kirayəçini ağlabatan müddət əvvəl xəbərdar etmək şərtilə baxış və ya texniki xidmət məqsədilə sahəyə daxil olmaq hüququna malikdirlər.

Azərbaycanda kirayəçilər kirayə müqaviləsində nəzərdə tutulmuş şərtlərə əməl etdikləri halda müqavilənin qüvvədə olduğu müddət ərzində yaşayış sahəsində yaşamaq və ondan istifadə etmək hüququna malikdirlər. Onlar kirayə haqqını kirayəyə verənə vaxtında ödəməyə və sahəyə zərər vurmadan, ondan təyinatı üzrə və məsuliyyətlə istifadə etməyə borcludurlar.

Kirayəçilər həmçinin kirayəyə verəndən zəruri təmir və ya texniki xidmət işlərinin aparılmasını tələb etmək və sahəyə sakit və maneəsiz sahiblik etmək hüququna malikdirlər. Onlar kirayəyə götürülmüş əmlak daxilində şəxsi həyatın toxunulmazlığı və təhlükəsizlik hüququna malikdirlər, kirayəyə verənlərin isə qanunda nəzərdə tutulmuş müəyyən hallar istisna olmaqla, kirayəçinin razılığı olmadan sahəyə daxil olması qadağandır.

Kirayəyə verənlərlə kirayəçilər arasında mübahisələr yarandıqda hər iki tərəf Mülki Məcəllədə nəzərdə tutulmuş qaydalara uyğun olaraq mediasiya, arbitraj və ya məhkəmə yolu ilə həll axtarmaq hüququna malikdir.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası mənzil hüququnu əsas insan hüququ kimi təmin edir. Konstitusiyanın 42-ci maddəsinə əsasən, hər bir vətəndaşın mənzil hüququ vardır və dövlət bu hüququn həyata keçirilməsi üçün şərait yaratmağa cavabdehdir. Bundan əlavə, 55-ci maddə mənzil toxunulmazlığını təmin edir və məhkəmə qərarı olmadan mənzilə icazəsiz daxil olmanı və ya axtarış aparılmasını qadağan edir.

Azərbaycanda yaşayış sahələrindən istifadəni tənzimləyən hüquqi baza həm kirayəyə verənlərin, həm də kirayəçilərin hüquq və mənafelərini qorumaq, iştirakçı tərəflər arasında ədalətli və bərabərhüquqlu münasibətləri təmin etmək məqsədi daşıyır. Qanunçuluq, ədalət və insan ləyaqətinə hörmət prinsiplərini rəhbər tutan Azərbaycan mülki qanunvericiliyi yaşayış sahələrindən ahəngdar istifadəyə şərait yaradır və bütövlükdə cəmiyyətin rifahına töhfə verir.

Müasir cəmiyyətlərdə mənzil ehtiyaclarının ödənilməsi yalnız şəxsi rahatlıq məsələsi deyil, həm də əsas hüquqdur. Mülki-hüquqi formalar bütün vətəndaşlar üçün mənzilə bərabər çıxışın təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Bu formalar mənzil qanunvericiliyi, mənzil fondları və sosial kirayə müqavilələri də daxil olmaqla müxtəlif aspektləri əhatə edir.

Mənzil qanunvericiliyi mənzil hüquqlarını, öhdəliklərini və prosedurlarını tənzimləyən hüquqi bazanın təməl daşıdır. O, həm kirayəyə verənlərin, həm də kirayəçilərin hüquq və vəzifələrini müəyyən edərək mənzil bazarında ədalətli və şəffaf əqdlərin bağlanmasını təmin edir. Bundan əlavə, mənzil qanunvericiliyi yaşayış sahələrinin verilməsinə dair standartları müəyyən edir, yaşayış sahəsinin minimum ölçüsünə dair tələbləri və təhlükəsizlik standartlarını təsbit edir. Dövlət və bələdiyyə mənzil fondları ehtiyacı olan şəxslərin və ailələrin mənzilə çıxışının asanlaşdırılmasında həlledici rol oynayır. Bu fondlar şəxslərin mənzil əldə etməsinə kömək məqsədilə maliyyə yardımı, subsidiyalar və digər dəstək formaları təqdim edir. Resursları səmərəli və məqsədyönlü şəkildə bölüşdürməklə mənzil fondları mənzil çatışmazlığının aradan qaldırılmasına və sosial bərabərliyin təşviqinə töhfə verir.

Dövlət və bələdiyyə mənzil fondlarında yaşayış sahələrinin verilməsi sosial ədalət və ümumi rifahın təşviqi prinsiplərinə əsaslanır. Yaşayış sahəsinin sosial normaları şəxslərin və ailələrin lazımi və yararlı mənzillə təmin olunmasına zəmanət verir. Sosial kirayə müqavilələri vasitəsilə tərəflər hüquq və vəzifələr, habelə yaşayış sahəsindən istifadə barədə razılığa gəlir və bununla da mənzilin ədalətli və bərabərhüquqlu şəkildə verilməsi təmin olunur.

Sosial kirayə müqaviləsi sosial mənzil çərçivəsində həm kirayəyə verənlərin, həm də kirayəçilərin hüquq və vəzifələrini müəyyən edir. Müqavilənin tərəfləri kirayə haqqı, sahənin saxlanılması üzrə məsuliyyət və yaşama müddəti kimi şərtlər barədə razılığa gəlirlər. Bu müqavilə hər iki tərəfin mənafelərinin qorunması və sosial mənzil resurslarının davamlı idarə olunmasının təmin edilməsi üçün hüquqi alət rolunu oynayır.

Zaman keçdikcə şərait dəyişə bilər ki, bu da sosial mənzil münasibətlərində düzəlişlər edilməsini zəruri edir. Dövlət və bələdiyyə mənzil fondları çərçivəsində kirayəçinin öhdəliklərində dəyişikliklər, kirayəçilərin birləşməsi və ya yaşayış sahələrinin dəyişdirilməsi baş verə bilər. Məcburi dəyişdirmə və ya sosial kirayə münasibətlərində digər hüquqi dəyişikliklər ədalətin və şəffaflığın təmin edilməsi üçün tərəflərin hüquqlarının və müəyyən edilmiş prosedurların diqqətlə nəzərə alınmasını tələb edir.

Sosial kirayə münasibətlərinə xitam verilməsi kirayəyə verənlərlə kirayəçilər arasındakı hüquqi razılaşmaların başa çatması deməkdir. Şəraitin dəyişməsi, öhdəliklərin icrası və ya digər səbəblərlə bağlı olmasından asılı olmayaraq, xitam prosesi qanuni tələblərə uyğun həyata keçirilməli və bütün iştirakçı tərəflərin hüquqlarını qorumalıdır. Xitama dair aydın prosedurlar mübahisələrin qarşısını almağa və kirayəçilər üçün problemsiz keçidi təmin etməyə kömək edir.

Mənzil kooperativləri mənzil əldə etməyin başqa bir yolunu təklif edir; burada üzvlər yaşayış sahələrinə birgə sahiblik edir və onları birgə idarə edirlər. Pay sahibləri və onların ailə üzvləri kooperativ mənzillərini tənzimləyən qayda və normalara uyğun olaraq kooperativ daxilindəki mənzillərə hüquqa malikdirlər. Kooperativlər daxilində mənzil öhdəliklərinin dəyişdirilməsi və ya onlara xitam verilməsi kooperativin mənzil resurslarının bütövlüyünü qorumaq üçün müəyyən edilmiş qaydalara uyğun həyata keçirilir.

Diqqət çox vaxt yaşayış sahələrinə yönəlsə də, mənzil ehtiyaclarının ödənilməsinin mülki-hüquqi formaları çərçivəsində ofis sahələrindən istifadə də diqqətə layiqdir. Ofis sahələrindən istifadəni tənzimləyən qaydalar kirayəçilərin və mülkiyyətçilərin hüquqlarını qorumaqla yanaşı, kommersiya təyinatlı daşınmaz əmlakdan səmərəli istifadəni təmin edir. Ofis sahələrindən istifadəyə dair aydın qaydalar daşınmaz əmlak bazarının ümumi sabitliyinə və işləkliyinə töhfə verir.

Nəticə etibarilə, mülki-hüquqi formalar mənzil ehtiyaclarının ödənilməsində və cəmiyyətin bütün üzvləri üçün mənzilə bərabər çıxışın təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Hüquqi baza yaratmaqla, resurslara çıxışı asanlaşdırmaqla və müqavilə münasibətlərini tənzimləməklə bu formalar mənzil bazarının sabitliyinə, ədalətliliyinə və davamlılığına töhfə verir.