Qısa cavab: Müqavilə üzrə borcu ödənilməyən kreditor əvvəlcə yazılı tələb göndərməli, sübutları toplamalı və iddia müddətinə nəzarət etməlidir: müqavilə tələbləri üzrə iddia müddəti 3 ildir (Mülki Məcəllə, maddə 373.2). Sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı mübahisələrə kommersiya məhkəmələri, digərlərinə ümumi məhkəmələr baxır. Pul tələbi üzrə dövlət rüsumu iddia qiymətindən asılıdır — 30 manatdan başlayır və 50 000 manatla məhdudlaşır. 2024-cü ildən kommersiya mübahisələri üçün məcburi ilkin mediasiya sessiyası tələbi artıq yoxdur.
Məhkəməyədək addımlar: yazılı tələb və mediasiya
Məhkəməyə getməzdən əvvəl borcluya yazılı tələb (pretenziya) göndərin: borcun məbləğini, əsasını (müqavilə, qaimə, akt), ödəniş müddətini və ödənilmədikdə məhkəməyə müraciət ediləcəyini göstərin. Bunun iki faydası var:
- İcra müddəti çatdıqdan sonra kreditorun xatırlatmasına baxmayaraq ödəniş edilmirsə, borclu icranı gecikdirmiş sayılır; yazılı tələbin çatdırılması xatırlatmaya bərabər tutulur (maddə 445.3).
- Əgər müqavilədə məhkəməyədək (pretenziya) qaydası nəzərdə tutulubsa, ona riayət edildiyini təsdiq edən sənəd təqdim edilmədikdə hakim iddia ərizəsini geri qaytarır (Mülki Prosessual Məcəllə, maddə 152.1.6).
Mediasiya: Mülki Prosessual Məcəllənin 4.6-cı maddəsi əvvəllər kommersiya, ailə və əmək mübahisələri üzrə məhkəməyə müraciətdən əvvəl ilkin mediasiya sessiyasında iştirakı tələb edirdi. 26 dekabr 2023-cü il tarixli qanunlarla (№ 1078-VIQD və № 1079-VIQD) "kommersiya mübahisələri" ifadəsi həm bu maddədən, həm də "Mediasiya haqqında" Qanundan çıxarılıb. Hazırda məcburi ilkin sessiya yalnız ailə və əmək mübahisələrinə aiddir; biznes borcları üzrə mediasiya könüllüdür, lakin tərəflər istəsə, sürətli razılaşma vasitəsi ola bilər.
İddia müddəti: nə qədər vaxtınız var
İddia müddəti keçibsə, məhkəmə iddianı yenə qəbul edir, lakin cavabdeh qərar çıxarılanadək müddətin tətbiqini xahiş etsə, bu, iddianın rədd edilməsi üçün əsasdır (maddə 375).
| Tələb növü | Müddət | Maddə |
|---|---|---|
| Ümumi iddia müddəti | 10 il | 373.1 |
| Müqavilə tələbləri (satış, xidmət, podrat, borc müqaviləsi) | 3 il | 373.2 |
| Daşınmaz əşyalarla bağlı müqavilə tələbləri | 6 il | 373.2 |
| Vaxtaşırı icra edilən öhdəliklər (məs., icarə haqqı) | 3 il | 373.3 |
| Borcverənin kredit müqaviləsindən irəli gələn tələbləri | 1 il | 745.4 |
İcra müddəti müəyyən olunmuş öhdəlik üzrə müddət ödəniş tarixi bitdikdə başlayır (maddə 377.2). İddia verildikdə, habelə borclu borcu etiraf etdiyini göstərən hərəkətlər etdikdə müddət kəsilir və yenidən başlayır (maddə 380). Ona görə borclunun imzaladığı üzləşmə aktı və ya qismən ödəniş praktik baxımdan çox dəyərlidir. Əsas tələb üzrə müddət keçdikdə dəbbə pulu, girov, zaminlik kimi əlavə tələblər üzrə də müddət keçir (maddə 376).
Hansı məhkəməyə müraciət etməli
- Kommersiya məhkəmələri sahibkarlıq fəaliyyəti ilə əlaqədar mübahisələrə (kommersiya mübahisələrinə) baxır (Mülki Prosessual Məcəllə, maddə 26.1). Bakı, Gəncə, Sumqayıt, Şirvan, Şəki kommersiya məhkəmələri və Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kommersiya Məhkəməsi fəaliyyət göstərir.
- Ümumi (rayon, şəhər) məhkəmələr sahibkarlıqla bağlı olmayan mübahisələrə baxır — məsələn, iki fiziki şəxs arasında borc (maddə 25.1).
- Qanunla başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa, iddia cavabdehin qeydiyyat yerinə, hüquqi şəxsə isə onun ünvanı üzrə verilir (maddə 35).
Mübahisəli olmayan, yazılı əqdə əsaslanan pul tələbləri üçün məhkəmə əmri adlı sadələşdirilmiş qayda var (maddə 275–284). Əmr məhkəmə iclası keçirilmədən çıxarılır və icra sənədi sayılır; borclu onu qanunla müəyyən edilmiş müddətdə etiraz edərsə, əmr ləğv olunur və iş adi iddia icraatına keçir (maddə 282–283).
Dövlət rüsumu və "Elektron məhkəmə"
Pul tələbləri üzrə rüsum "Dövlət rüsumu haqqında" Qanunun 8.1-ci maddəsinə əsasən pilləli hesablanır:
| İddia qiyməti | Dövlət rüsumu | Nümunə |
|---|---|---|
| 1 000 manatadək | 30 manat | 800 manat → 30 manat |
| 1 000 – 10 000 manat | 30 manat + 1 000 manatdan artıq hissənin 1%-i | 5 000 manat → 70 manat |
| 10 000 – 100 000 manat | 120 manat + 10 000 manatdan artıq hissənin 0,3%-i | 50 000 manat → 240 manat |
| 100 000 – 1 000 000 manat | 390 manat + 100 000 manatdan artıq hissənin 0,1%-i | 500 000 manat → 790 manat |
| 1 000 000 manatdan çox | 1 290 manat + 1 000 000 manatdan artıq hissənin 0,05%-i (ən çoxu 50 000 manat) | — |
Məhkəmə əmri haqqında ərizə 100 manat (maddə 8.2), iddianın təmin edilməsi haqqında ərizə əsas rüsumun 10%-i, ən azı 10 manat (maddə 8.4), apellyasiya və kassasiya şikayəti isə müvafiq rüsumun 50%-i ilə (maddə 8.6) ödənilir. Rüsum ödənildiyini təsdiq edən sənəd olmadan iddia ərizəsi geri qaytarılır (MPM, maddə 152.1.5).
İddia ərizəsi kağız formada və ya "Elektron məhkəmə" sistemində (e-mehkeme.gov.az) yaradılan elektron kabinet vasitəsilə verilə bilər; bildirişlər də həmin kabinetə yerləşdirilir.1-2).
Gecikmə faizi, dəbbə pulu və iddianın təmin edilməsi
Əsas borcla yanaşı tələb etmək olar:
- Dəbbə pulu (cərimə, penya) — müqavilədə yazılı razılaşdırılıbsa (maddə 462–463). Kreditor zərərini sübut etməli deyil, lakin məhkəmə tənasübsüz yüksək dəbbə pulunu azalda bilər (maddə 467).
- Qanuni faiz — Mülki Məcəllədə və ya müqavilədə ayrı qayda yoxdursa, gecikdirilmiş məbləğə illik 5% (maddə 445.7); özgə pul vəsaitindən qanunsuz istifadəyə görə faiz isə Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsi ilə hesablanır (maddə 449.1). Zərər faizdən çoxdursa, fərqi tələb etmək olar (maddə 449.3).
- Kredit müqavilələri üzrə gecikmə faizi, müqavilədə ayrı hal yoxdursa, illik müqavilə faizi + Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsi qədərdir və bu halda əlavə dəbbə pulu tələb edilə bilməz (maddə 745.5).
Borclunun əmlakını yayındırma riski varsa, iddia ilə birlikdə və ya prosesin istənilən mərhələsində iddianın təmin edilməsi xahiş olunur (MPM, maddə 157). Tədbirlərə cavabdehin əmlakı və bank hesablarına həbs qoyulması, müəyyən hərəkətlərin qadağan edilməsi daxildir (maddə 158). Ərizəyə təxirə salınmadan baxılır və qərardad dərhal icra edilir (maddə 159–160).
Qərardan sonra: icra məmurları
Qətnamə qanuni qüvvəyə mindikdən sonra kreditor icra vərəqəsini alır və onu "İcra haqqında" Qanuna uyğun olaraq Ədliyyə Nazirliyinin icra məmurlarına təqdim edir. İcra məmuru borclunun hesablarına və əmlakına həbs qoymaq, əmlakı satmaq, gəlirindən tutulma etmək kimi məcburi tədbirlər görə bilər. İddianın təmin edilməsi tədbirləri qərarın icrasınadək qüvvədə qalır (MPM, maddə 162.4), ona görə erkən həbs icra mərhələsini xeyli asanlaşdırır. Borclu şirkət ləğv olunursa, tələbinizi ləğvetmə prosesində bildirmək lazımdır — bu barədə MMC-nin ləğvi yazımıza baxın.
Sübutların yoxlama siyahısı
- İmzalanmış müqavilə və bütün əlavələr (qiymət, ödəniş müddəti, dəbbə pulu, mübahisələrin həlli şərti).
- Elektron qaimə-fakturalar və hesab-fakturalar.
- Təhvil-təslim aktları, yük qaimələri, görülmüş işlərin aktları.
- Bank çıxarışları — qismən ödənişlər və avanslar.
- İmzalı üzləşmə aktı (borcun etirafı kimi iddia müddətini kəsə bilər).
- Yazışmalar: e-poçt, məktublar, messencer mesajları, borclunun ödəmə vədləri.
- Göndərilmiş yazılı tələb və onun çatdırılmasını təsdiq edən sübut.
- Borclunun hüquqi ünvanı və VÖEN-i, səlahiyyətli şəxslərin məlumatları.
Müqavilə zəif yazılıbsa, sübut toplamaq çətinləşir — bu barədə süni intellekt və hüquqşünas müqavilələri yazımızda daha ətraflı danışmışıq.
Tez-tez verilən suallar
Kommersiya borcu üçün mediasiya məcburidirmi?
Xeyr. 2023-cü ilin dekabrında qəbul edilmiş dəyişikliklərdən sonra məcburi ilkin mediasiya sessiyası yalnız ailə və əmək mübahisələrinə aiddir. Kommersiya mübahisələrində mediasiya könüllüdür.
Borc 3 ildən köhnədirsə, iddia vermək mənasızdırmı?
Mütləq deyil. Məhkəmə iddianı qəbul edir və müddəti yalnız cavabdehin ərizəsi ilə tətbiq edir. Bundan əlavə, borclunun borcu etiraf etdiyi hərəkətlər (üzləşmə aktı, qismən ödəniş) müddəti kəsə bilər.
50 000 manatlıq borc üçün nə qədər dövlət rüsumu ödənilir?
120 manat + 40 000 manatın 0,3%-i, yəni 240 manat. İddianın təmin edilməsi ərizəsi üçün əlavə olaraq bu məbləğin 10%-i ödənilir.
Fiziki şəxsə verdiyim borcu hansı məhkəmədə tələb etməliyəm?
Mübahisə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı deyilsə, cavabdehin qeydiyyat yeri üzrə rayon (şəhər) məhkəməsində. Biznes mübahisələrinə kommersiya məhkəmələri baxır.
Müqavilədə penya yoxdursa, faiz tələb edə bilərəmmi?
Bəli. Qanunda və ya müqavilədə ayrı qayda yoxdursa, Mülki Məcəllənin 445.7 və 449-cu maddələri gecikmiş məbləğə faiz tələb etməyə imkan verir.
Qərar çıxdı, amma borclu ödəmir. Nə etməli?
İcra vərəqəsini alıb icra məmurlarına təqdim edin. Onlar borclunun hesablarına və əmlakına həbs qoymaq kimi məcburi icra tədbirləri görür.
Necə kömək edə bilərik
Affidacons borcun alınması üzrə bütün mərhələni əhatə edir: sənədlərin və iddia müddətinin təhlili, yazılı tələbin hazırlanması, dövlət rüsumunun hesablanması, "Elektron məhkəmə" vasitəsilə iddianın verilməsi, iddianın təmin edilməsi üçün ərizə, kommersiya və ümumi məhkəmələrdə, apellyasiya və kassasiya instansiyalarında təmsilçilik, habelə icra məmurları ilə iş. Ətraflı məlumat üçün məhkəmə və hüquqi təmsilçilik xidmətimizə baxın və ya bizimlə əlaqə saxlayın.
Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır və hüquqi məsləhət deyil. Məlumatlar Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinə (maddə 373–380, 445, 449, 462–467, 745), Mülki Prosessual Məcəlləsinə (maddə 4.6, 25, 26, 35, 152, 157–162, 275–284), "Dövlət rüsumu haqqında" Qanuna (maddə 8, 9.1-2), "Mediasiya haqqında" Qanuna və "İcra haqqında" Qanuna əsaslanır (Oktyabr 2026); qanunvericilik dəyişə bilər. Qərar qəbul etməzdən əvvəl konkret halınız üzrə hüquqi məsləhət alın.
Bir şərh yazın
Bir şərh yazın
Görüş təyin edin