Süni intellekt (bundan sonra – Sİ) gündəlik həyatımızın mühüm hissəsinə çevrilmiş və təhsil, biznes, maliyyə və hüquq kimi sahələrdə getdikcə daha geniş tətbiq olunur. Qeyd etmək lazımdır ki, Sİ insanın qeyri-standart düşünmə qabiliyyətini heç bir şəkildə məhdudlaşdırmayacaq formada istifadə edilməlidir. Hüquq sahəsində Sİ alətləri hüquqi araşdırma aparmağa, sənədləri nəzərdən keçirməyə və hətta bir neçə saniyə ərzində müqavilə layihəsi hazırlamağa qadirdir. Bu gün bu inkişaf bəzi şəxslərdə belə bir təsəvvür yaradıb ki, vaxta qənaət etmək, xərcləri azaltmaq və hüquqi xidmətləri daha əlçatan etmək potensialına görə Sİ artıq hüquqşünasları əvəz edib. Bu isə əsas suallardan birini ortaya qoyur: əgər Sİ müqavilə tərtib edə bilirsə, müqavilələrin hazırlanmasında hüquqşünaslara nə ehtiyac var?
Sİ-nin nəzərdən qaçıra biləcəyi məqam: müştərinin real məqsədi
Sİ-nin köməyi ilə müqavilə hazırlanmasının ən böyük risklərindən biri odur ki, problem heç də həmişə yanlış bənddə olmaya bilər. Bank ilə texnologiya şirkəti arasında bağlanan proqram təminatı müqaviləsini nəzərdən keçirək. Sİ tərəfindən yaradılmış standart müqavilə məxfilik, əqli mülkiyyət, məsuliyyət və müqavilənin xitamı ilə bağlı bəndləri əhatə edə bilər. Lakin hüquqşünas, çox güman ki, əlavə suallar verəcək: texnologiya şirkəti hansı növ məlumatlara çıxış əldə edəcək və xidmət əlçatmaz olduqda nə baş verəcək? Tənzimləyici qurumla bağlı problem yarandıqda bank müqaviləni dərhal ləğv edə bilərmi? Bu suallar vacibdir, çünki hüquqşünas riskləri müqavilə müddəalarına çevirməzdən əvvəl əqdi anlamağa və həmin riskləri müəyyən etməyə çalışır. Sİ ona təqdim edilən məlumatlara cavab verə bilər, lakin müştərinin kommersiya prioritetlərini avtomatik olaraq bilmir.
Kontekst və yurisdiksiya əhəmiyyət kəsb edir
Müqavilələr fəaliyyət göstərdikləri hüquq sistemlərinə uyğun olaraq təhlil edilməlidir. Bir yurisdiksiyada məqbul sayılan bənd digər yurisdiksiyada qüvvəsiz ola, məhdudlaşdırıla və ya fərqli şəkildə şərh edilə bilər. Bu, transsərhəd əqdlərdə daha da böyük əhəmiyyət kəsb edir. Hüquqşünas tətbiq olunan hüququ, yurisdiksiyanı, imperativ hüquq normalarını, icra məsələlərini və mübahisələrin həlli qaydasını nəzərə almalı ola bilər. Məsələn, müqaviləyə sadəcə xarici dövlətin hüququnun tətbiq edilməsi barədə bəndin daxil edilməsi hər bir hüquqi problemi mütləq həll etmir. Bəzi normalar tərəflərin seçimindən asılı olmayaraq tətbiq oluna bilər. Sİ müxtəlif hüquq sistemləri barədə məlumat verə bilər, lakin tətbiq olunan qanunvericiliyi və məhkəmə təcrübəsini yoxlamadan Sİ tərəfindən yaradılmış bəndə etibar etmək ciddi risklər yarada bilər. Sİ həmçinin səhvlərə yol aça bilər; məsələn, bir bəndi İngiltərə hüquq sisteminə, digərini isə fərqli hüquq sisteminə əsaslanaraq hazırlaya və nəticədə eyni müqavilədə roman-german və anqlo-sakson hüquq ənənələrinin elementlərini birləşdirə bilər. Bu, xüsusilə ona görə vacibdir ki, Sİ sistemləri bəzən qeyri-dəqiq və ya köhnəlmiş hüquqi məlumat təqdim edə bilər.
Müqavilə danışıqları sadəcə mətnin hazırlanmasından daha artığını tələb edir
Digər mühüm fərq danışıqlardır. Müqavilə, bir qayda olaraq, bir dəfə hazırlanıb dərhal imzalanmır. Tərəflərdən biri məsuliyyətə dair bəndi dəyişə, digər tərəf isə buna əks təkliflə cavab verə bilər və hər iki tərəf güzəştə gedir. Bu, xüsusilə ümumi hüquq (common law) sistemlərinin müqavilə hüququnda tətbiq olunan “güzgü əksi” qaydası (mirror image rule) ilə də bağlıdır; həmin qaydaya əsasən, aksept ümumiyyətlə ilkin ofertanın şərtlərinə uyğun olmalıdır, əhəmiyyətli dəyişiklik isə əksinə, əks oferta hesab oluna bilər. Məsələn, təsəvvür edin ki, təchizatçı öz məsuliyyətinin müqavilə üzrə ödənilmiş məbləğlə məhdudlaşdırılmasını istəyir, müştəri isə məlumatların sızması hallarına görə qeyri-məhdud məsuliyyət tələb edir. Buna görə də, müştərinin cavabı təchizatçının təklif etdiyi şərtləri dəyişirsə, sadəcə aksept hesab edilməyə bilər. Tərəflər bunun əvəzinə məlumatların sızması halları üçün ayrıca məsuliyyət həddi barədə razılığa gələ, sığorta tələb edə və ya digər müqavilə güzəştinə gedə bilərlər. Hansı variantın məqsədəuyğun olması əqddən, tərəflər arasındakı münasibətlərdən və onların riski qəbul etməyə hazır olmasından asılıdır. Sİ mümkün həll yolları təklif edə bilər, lakin müqavilə şərtləri üzrə danışıqların necə aparılmalı olduğunu və cavabın hüquqi baxımdan aksept, yoxsa əks oferta hesab edildiyini müəyyənləşdirmək hüquqi və kommersiya mülahizəsi tələb edir.
İnsan mülahizəsi mühüm olaraq qalır
Sİ ilə hüquqşünas arasındakı, bəlkə də, ən əhəmiyyətli fərq peşəkar mülahizədir. Müqavilə ilə bağlı hər sualın yalnız bir düzgün cavabı olmur. Tutaq ki, şirkət dəyəri 500.000 € olan müqavilə üzrə danışıqlar aparır. Qarşı tərəf məsuliyyətin 100.000 € ilə məhdudlaşdırılmasını təklif edir. Hüquqşünas zərər ehtimalını, xidmətin növünü, sığorta təminatını, tərəflərin danışıq gücünü nəzərə almalı olacaq. Hüquqşünas daha aşağı qiymət müqabilində bu həddin məqbul olduğu qənaətinə gələ və ya müəyyən zərər növləri üçün daha yüksək hədd tövsiyə edə bilər. Sİ təhlilə kömək edə bilər, lakin bu qərarın qəbul edilməsi üzrə məsuliyyəti əvəz etmir.
Məsuliyyət və məxfilik
Bununla yanaşı, peşə məsuliyyəti məsələsi də mövcuddur. Hüquqşünaslar hüquqi məsləhət verərkən peşə öhdəliklərinə tabedirlər. Onlar müştərinin məxfiliyini qorumalı və lazımi ehtiyatlılıq göstərməlidirlər. Lakin Sİ-dən istifadə əlavə narahatlıq doğurur: məxfi məlumat Sİ sisteminə daxil edildikdən sonra onun taleyi necə olur? Hüquqşünas müqavilə hazırlamaq və ya onu nəzərdən keçirmək üçün Sİ alətinə korporativ, maliyyə və ya şəxsi xarakterli həssas məlumatlar təqdim edə bilər. Bu isə həmin məlumatların necə saxlanılması, emal edilməsi, mühafizə müddəti və qorunması, eləcə də onların başqa məqsədlər üçün, o cümlədən sistemin əsas verilənlərinin bir hissəsi kimi və ya modelin inkişafı üçün istifadə oluna biləcəyi ilə bağlı suallar doğurur. Buna görə də, hüquqşünaslar yalnız Sİ sisteminin müəyyən tapşırığı yerinə yetirə bilib-bilmədiyini deyil, həm də sistemin məxfi məlumatlarla necə davrandığını və icazəsiz açıqlanmanın və ya istifadənin qarşısını almaq üçün hansı qoruyucu tədbirlərin mövcud olduğunu nəzərə almalıdırlar. Sİ-dən istifadənin peşə məxfiliyi öhdəliklərinə və müştərinin maraqlarına uyğun olmasının təmin edilməsinə görə məsuliyyət hüquqşünasın üzərində qalır.
Yekun olaraq, Sİ müqavilə layihəsini çox sürətlə hazırlaya bilər, bu da insana vaxta qənaət etməyə, təkrarlanan nümunələri müəyyən etməyə, müqavilələrin versiyalarını müqayisə etməyə və ilkin layihələr hazırlamağa imkan verir. Bu funksiyalar hüquqi işi daha səmərəli edə bilər. Eyni zamanda, hüquqşünaslar fərqli dəyər təqdim edirlər: müştərinin məqsədlərini anlamaq, hüquqi mülahizə, danışıq bacarıqları, kontekstin dərk edilməsi və peşə məsuliyyəti. Buna görə də, ən real gələcək hüquqşünasların Sİ-yə əvəzedici kimi deyil, alət kimi yanaşdığı gələcək ola bilər. Sİ hüquqşünaslara daha sürətli işləməyə kömək edə bilər, lakin müştərinin əslində nəyə ehtiyacı olduğunu, hansı risklərin qəbul edilməli olduğunu və ya həmin risklərin yekun müqavilədə necə əks etdirilməli olduğunu təkbaşına müəyyən edə bilməz.
Sİ hüquqşünasları əvəz etmədi. O, bizə 48 səhifəlik müqavilə verdi.
Sİ niyə hüquqşünasları əvəz etməyəcək: Sİ-nin hüquq sahəsinə real təsiri
Bir şərh yazın
Bir şərh yazın
Görüş təyin edin