Sifarişlə hazırlanan sayt, proqram və loqo kimə məxsusdur? Azərbaycanda müəlliflik hüququ

Qısa cavab: Azərbaycanda əsəri yaradan şəxs onun müəllifidir və müəlliflik hüququ heç bir qeydiyyat olmadan, əsərin yaradılması anından yaranır. İşçinin iş vəzifəsi çərçivəsində yaratdığı əsərdən istifadəyə müstəsna hüquq, müqavilədə başqa şey yazılmayıbsa, işəgötürənə məxsusdur. Frilanser və ya agentliyin sizin üçün hazırladığı sayt, proqram, loqo və mətnlər üzrə əmlak hüquqları isə yalnız yazılı müəllif müqaviləsi ilə sizə keçir. Müqavilədə hüquqların müstəsna olduğu yazılmayıbsa, onlar qeyri-müstəsna sayılır, ərazi göstərilməyibsə, yalnız Azərbaycan ərazisinə şamil edilir.

Hansı nəticələr müəlliflik hüququ ilə qorunur

“Müəlliflik hüququ və əlaqəli hüquqlar haqqında” Qanun yaradıcılıq fəaliyyətinin nəticəsi olan və obyektiv formada mövcud olan əsərləri qoruyur. Biznes üçün sifariş edilən işlərin əksəriyyəti bu siyahıya düşür (maddə 6):

• Kompüter proqramları ədəbi əsər kimi qorunur. Qoruma ilkin mətnə (source code) və obyekt koduna, istənilən dildə və formada ifadə olunan bütün proqramlara şamil edilir (maddə 6.2).
• Məlumat bazaları materialın seçilməsinə və ya düzülməsinə görə yaradıcılıq nəticəsi olan toplular kimi qorunur.
• Dizayn, qrafika və təsviri sənət əsərləri — loqo, korporativ üslub, sayt dizaynı, illüstrasiyalar.
• Mətnlər, fotoşəkillər, videolar və multimedia məhsulları; reklam da Qanunda nəzərdə tutulan şərtlər daxilində qorunur (maddə 6.3).

Qorunan ideya deyil, onun ifadə formasıdır (maddə 5.3). Yəni “onlayn sifariş saytı” ideyası qorunmur, amma konkret kod, dizayn və mətn qorunur. Mülki Məcəllə də əsərlərin yaradılmasını mülki hüquqların əmələ gəlməsi əsası kimi göstərir (maddə 14.2.5) və bu sahədə xüsusi qanunun qaydalarının üstünlüyünü tanıyır (maddə 2.3).

Qeydiyyat, şəxsi və əmlak hüquqları

Müəlliflik hüququnun yaranması və həyata keçirilməsi üçün əsərin qeydiyyatı və ya başqa rəsmiləşdirmə tələb olunmur (maddə 5.1). Hüquq sahibi istəsə, əsəri qoruma müddəti ərzində müvafiq icra hakimiyyəti orqanının yaratdığı qurumda qeydiyyatdan keçirə və şəhadətnamə ala bilər (maddə 8.4–8.5). Qanuna görə bu şəhadətnamə özlüyündə müəlliflik prezumpsiyası deyil, lakin mübahisə zamanı başqa sübut olmadıqda məhkəmə onu müəlliflik prezumpsiyası kimi tanıyır. Hüquq sahibi əsər nüsxələrində © işarəsi, öz adı və ilk dərc ili ilə qoruma nişanından da istifadə edə bilər (maddə 8.2).

Vacib məqam: əsərin daşıyıcısına (məsələn, faylların yerləşdiyi serverə və ya çap olunmuş maketə) mülkiyyət hüququ özlüyündə müəlliflik hüququnu vermir (maddə 5.4). Kodun sizin serverinizdə olması onun sizə məxsus olması demək deyil.

Müəllifin şəxsi (qeyri-əmlak) hüquqları — müəllif kimi tanınmaq, ad hüququ, əsərin təhrifinə qarşı çıxmaq və əsəri açıqlamaq hüququdur (maddə 14.1). Bu hüquqlar özgəninkiləşdirilmir və əmlak hüquqları başqasına verilsə də müəllifdə qalır (maddə 14.2).

Əmlak (iqtisadi) hüquqları isə əsərdən istənilən formada istifadə etmək üzrə müstəsna hüquqdur: surət çıxarmaq, yaymaq, kirayəyə vermək, internetdə interaktiv istifadəyə çatdırmaq, tərcümə etmək, dəyişdirmək və s. (maddə 15). Biznes üçün dəyərli olan məhz bu hüquqlardır və onlar müəllif müqaviləsi üzrə verilir (maddə 28, 30).

Defolt olaraq kimə məxsusdur: işçi, frilanser, agentlik

İşçi qaydası yalnız əsər xidməti vəzifə və ya işəgötürənin xidməti tapşırığı üzrə yaradıldıqda tətbiq olunur. Əmək müqaviləsində və vəzifə təlimatında işçinin hansı işləri yaratdığını aydın yazın. 3 illik müddət barədə Qanun yalnız onun tərəflərin razılaşması ilə azaldılmasını açıq nəzərdə tutur. Qanun ştatdan kənar icraçının sifarişlə yaratdığı əsər üçün işəgötürənin xeyrinə xüsusi qayda nəzərdə tutmur, ona görə də frilanser və agentliklə işdə hər şeyi müqavilə həll edir.

Müəllif müqaviləsi: Qanun nəyi tələb edir

Müəllif müqaviləsi yazılı formada bağlanmalıdır (maddə 31.4). Müqavilədə bunlar müəyyən olunmalıdır (maddə 31.1): istifadə üsulları (verilən konkret hüquqlar), hüquqların verildiyi müddət və ərazi, qonorarın məbləği və ya onun müəyyənləşdirilməsi qaydası, ödəniş qaydası və müddəti.

• Müstəsna və qeyri-müstəsna: müstəsna hüquq alan şəxs başqalarına istifadəni qadağan edə və ya icazə verə bilər; qeyri-müstəsna hüquq isə müəllifin eyni işi başqasına da satmasına imkan verir (maddə 30.2–30.3). Müqavilə susursa, hüquqlar qeyri-müstəsnadır (maddə 30.4).
• Müddət: müddət yazılmayıbsa, müəllif müqaviləni 5 ildən sonra, istifadəçini 6 ay əvvəldən yazılı xəbərdar etməklə poza bilər (maddə 31.1).
• Ərazi: ərazi yazılmayıbsa, hüquqlar yalnız Azərbaycan ərazisi ilə məhdudlaşır (maddə 31.1). Sayt və ya tətbiq xaricdə də istifadə olunacaqsa, bu, real riskdir.
• Məhdudiyyət: müəllifin gələcəkdə müəyyən mövzuda və ya sahədə əsər yaratmaq imkanını məhdudlaşdıran şərtlər etibarsızdır (maddə 31.3).

Hüquqların qoruma müddəti müəllifin bütün ömrü və ölümündən sonra 70 ildir; müddət ölüm ilindən sonrakı ilin 1 yanvarından hesablanır, şəxsi hüquqlar isə müddətsiz qorunur (maddə 25). Bu səbəbdən “müddətsiz” yazmaq əvəzinə müddəti qoruma müddətinin sonunadək kimi dəqiq ifadə etmək daha etibarlıdır.

Müqavilə üçün yoxlama siyahısı

1. Müqaviləni yazılı bağlayın və müəllif müqaviləsi şərtlərini (maddə 31) ayrıca bölmədə yazın.
2. Hüquqları müstəsna kimi alın və istifadə üsullarını sadalayın: surət çıxarma, yayma, internetdə yerləşdirmə, dəyişdirmə və yenidən işləmə, sublisenziya vermək.
3. Müddəti (məsələn, qoruma müddətinin sonunadək) və ərazini (məsələn, bütün dünya) açıq yazın.
4. Qonorarı və ödəniş qrafikini müəyyən edin; hüquqların keçmə anını (məsələn, tam ödənişdən sonra) bağlayın.
5. Proqram təminatında ilkin kodun, verilənlər bazası strukturunun, sənədləşmənin və giriş məlumatlarının təhvil verilməsini öhdəlik kimi yazın.
6. Üçüncü tərəf komponentlərinin (kitabxanalar, şriftlər, şəkillər, açıq mənbəli kod) siyahısını və lisenziya şərtlərini tələb edin; icraçı bu lisenziyalara uyğunluğa zəmanət versin.
7. Agentlikdən onun işçiləri və subpodratçıları ilə hüquqların alındığına dair təminat və zəmanət götürün.
8. Loqo üçün dizaynerdən müstəsna hüquqları alın və loqonu əmtəə nişanı kimi də qeydiyyatdan keçirin.
9. Əsərin təhvil-qəbul aktında dəqiq siyahısını göstərin.

Loqo müəlliflik hüququ ilə dizayn əsəri kimi qorunsa da, bazarda brendi oxşar nişanlardan qorumaq üçün əmtəə nişanı qeydiyyatı ayrıca addımdır — mərhələlər və xərclər barədə əmtəə nişanı qeydiyyatı yazımızda ətraflı danışmışıq. Şirkət alınarkən də proqram və brend hüquqlarının kimə məxsus olduğu yoxlanılmalıdır (hüquqi due diligence yoxlama siyahısı).

Tez-tez verilən suallar

Pulunu ödədiyim sayt avtomatik mənə məxsusdurmu?
Xeyr. Ödəniş özlüyündə əmlak hüquqlarını keçirmir. Əmlak hüquqları müəllif müqaviləsi üzrə verilir və bu müqavilə yazılı olmalıdır (maddə 28, 31.4).

İşçinin iş saatlarında yazdığı proqram kimə məxsusdur?
Əgər proqram xidməti vəzifə və ya xidməti tapşırıq üzrə yaradılıbsa, müəllif işçidir, istifadəyə müstəsna hüquq isə, müqavilədə başqa şey yazılmayıbsa, işəgötürənə məxsusdur (maddə 13).

Müqavilədə “bütün hüquqlar sifarişçiyə keçir” yazmaq kifayətdirmi?
Riskli ola bilər. Qanun istifadə üsullarını, müddəti, ərazini və qonorarı müəyyən etməyi tələb edir (maddə 31.1). Bunları konkret yazmaq mübahisə riskini azaldır.

Müəllifin adını saytdan çıxara bilərəmmi?
Şəxsi hüquqlar, o cümlədən ad hüququ, müəllifdə qalır (maddə 14). Adın göstərilib-göstərilməməsini müqavilədə müəlliflə razılaşdırmaq məqsədəuyğundur.

Proqramı qeydiyyatdan keçirmək məcburidirmi?
Xeyr. Qoruma qeydiyyatsız yaranır; könüllü qeydiyyat mübahisədə sübut kimi kömək edə bilər (maddə 5.1, 8.4–8.5).

İcraçı kodu vermirsə, nə edə bilərəm?
Qanunla qanuni nüsxə sahibinə proqramı işlətmək üçün zəruri dəyişikliklər etmək, səhvləri düzəltmək və ehtiyat nüsxə hazırlamaq kimi məhdud hüquqlar verilir (maddə 24), lakin ilkin kodun təhvili müqavilə öhdəliyi kimi yazılmalıdır.

Necə kömək edə bilərik

Affidacons sayt, proqram təminatı, dizayn və kontent sifarişləri üçün müəllif müqavilələrini hazırlayır və yoxlayır, işçilər, frilanserlər və agentliklərlə hüquqların düzgün rəsmiləşdirilməsinə, mövcud hüquq zəncirinin auditinə və loqonun əmtəə nişanı kimi qorunmasına dəstək verir. Ətraflı məlumat üçün əqli mülkiyyət üzrə məsləhət səhifəmizə baxın və ya bizimlə əlaqə saxlayın.

Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır və hüquqi məsləhət deyil. Məlumatlar “Müəlliflik hüququ və əlaqəli hüquqlar haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 5, 6, 8, 13, 14, 15, 24, 25, 28, 30 və 31-ci maddələrinə, habelə Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 2.3 və 14.2.5-ci maddələrinə əsaslanır (Oktyabr 2026); qanunvericilik dəyişə bilər. Qərar qəbul etməzdən əvvəl konkret halınız üzrə hüquqi məsləhət alın.