Azərbaycanda maliyyə lizinqi

Azərbaycanın iqtisadi sektoru inkişaf etdikcə, maliyyə lizinqi biznes fəaliyyətinin və investisiyaların maliyyələşdirilməsində getdikcə daha mühüm mexanizmə çevrilir. Lizinq müəssisələrə avadanlıq, nəqliyyat vasitələri və digər aktivləri tam alış qiymətini əvvəlcədən ödəmədən əldə etməyə imkan verir. Lakin bu maliyyələşdirmə mexanizminin səmərəliliyi yalnız onun kommersiya üstünlüklərindən deyil, həm də tərəflərin hüquq və vəzifələrini tənzimləyən aydın hüquqi çərçivədən asılıdır.

Maliyyə lizinqi müqavilə əsasında qurulan münasibətdir: lizinq verən aktivi satıcıdan əldə edir və dövri ödənişlər müqabilində onu sahiblik və istifadə üçün lizinq alana verir. Borcalanın alışı maliyyələşdirmək üçün vəsait aldığı adi bank kreditindən fərqli olaraq, maliyyə lizinqində aktivi lizinq verən özü əldə edir. Lizinq verən, bir qayda olaraq, lizinq müddəti ərzində mülkiyyət hüququnu saxlayır, lizinq alan isə aktivdən istifadə etmək üçün müqavilə hüququndan istifadə edir. Məsələn, istehsal güclərini müasirləşdirmək istəyən istehsal şirkəti sənaye avadanlığını birbaşa satın almaq əvəzinə lizinq şirkəti vasitəsilə əldə edə bilər. Bu, şirkətə avadanlıqdan öz fəaliyyətində istifadə edərkən xərci razılaşdırılmış müddətə bölüşdürməyə imkan verir. Bununla belə, hüquqi qeyri-müəyyənliyi minimuma endirmək üçün mülkiyyət, ödəniş öhdəlikləri, texniki xidmət, sığorta və məsuliyyətlə bağlı məsələlər aydın şəkildə həll edilməlidir.

2026-cı il mayın 26-da "Maliyyə lizinqi haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu dərc edilmişdir. Qanunvericilik maliyyə lizinqi fəaliyyəti üçün daha strukturlaşdırılmış çərçivə yaratmağa yönəlib və lizinq xidməti göstərənlərin tənzimlənməsini, müqavilələrin məzmununu və müqavilə münasibətləri zamanı yaranan risklərin nəticələrini əhatə edir. Qanunun əsas xüsusiyyətlərindən biri Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının tənzimləyici və nəzarət rolu ilə bağlıdır. Qanuna əsasən, müəyyən edilmiş istisnalar nəzərə alınmaqla, uyğun hüquqi şəxslər və xarici hüquqi şəxslərin yerli filialları maliyyə lizinqi fəaliyyətinə başlamazdan əvvəl Mərkəzi Bankın apardığı reyestrə daxil edilməlidir. Bu yanaşma müvafiq bazar iştirakçıları üçün rəsmi qeydiyyat mexanizmi yaradır və onların fəaliyyət göstərdiyi tənzimləyici çərçivəni aydınlaşdırır. Qeydiyyat tələbi ona görə əhəmiyyətlidir ki, maliyyə lizinqi əmlakdan müvəqqəti istifadədən daha artığını ehtiva edir: o, maliyyələşdirməni, müqavilə öhdəliklərinin icrasını və mülkiyyətlə bağlı hüquqları birləşdirir. Məhz lizinq fəaliyyətini tənzimləyən çərçivə xidmət göstərənlər üçün daha aydın tələblər müəyyən etməyə və bu əqdləri bağlayan müəssisələr üçün hüquqi müəyyənliyi artırmağa kömək edə bilər.

Qanun maliyyə lizinqi müqavilələrinin məzmununu da tənzimləyir. Müqavilədə göstərilməli məsələlər sırasına lizinq predmeti, müqavilənin müddəti, ödəniş qrafiki, tərəflərin texniki xidmət üzrə vəzifələri və müqaviləyə vaxtından əvvəl xitam verilməsi ilə bağlı xərclər daxildir. Bu tələblər kommersiya təcrübəsində xüsusilə aktualdır. Ödəniş öhdəlikləri, təmirə görə məsuliyyət və ya müqaviləyə vaxtından əvvəl xitamın nəticələri ilə bağlı qeyri-müəyyənlik mübahisələrə və gözlənilməz maliyyə risklərinə səbəb ola bilər. Əsas müqavilə məsələlərini müəyyən etməklə qanun tərəflərin öhdəliklərini müəyyənləşdirmək üçün daha aydın əsas yaradır. Lizinq verən, lizinq alan və satıcı arasındakı münasibətlər də mühüm aspektdir. Lizinq verən aktivi satıcıdan əldə edir, lizinq alan isə lizinq müqaviləsi əsasında ondan istifadə hüququ alır. Buna görə də mübahisələr yalnız lizinq verən ilə lizinq alan arasında deyil, satıcının öhdəliklərini icra etməsi ilə bağlı da yarana bilər. Qanun satıcının öhdəliklərini və onların icra edilməməsinin nəticələrini tənzimləyir, bu da müqavilə üzrə məsuliyyətin bölüşdürülməsini xüsusilə vacib edir.

Digər mühüm məsələ lizinq predmeti ilə bağlı risklərin bölüşdürülməsidir. Qanuna əsasən, müqavilədə başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa, zədələnmə, itirilmə və ya məhv olma kimi risklərə görə məsuliyyət, bir qayda olaraq, aktiv faktiki qəbul edildiyi andan lizinq alana keçir. Bu yanaşma qəbul mərhələsini hüquqi baxımdan vacib edir. Ona görə də müəssisələr təhvil və qəbul prosesinin lazımi qaydada sənədləşdirilməsini və aktivə görə məsuliyyətin nə vaxtdan başladığının müqavilədə aydın göstərilməsini təmin etməlidirlər. Tərəflər həmçinin sığorta tələblərini nəzərdən keçirməli, sığortanın kim tərəfindən təşkil ediləcəyini və bununla bağlı xərcləri kimin daşıyacağını müəyyən etməlidirlər. Qanunun bu məsələlərə yanaşması mülkiyyət hüququ ilə aktivin vəziyyətinə və istifadəsinə görə məsuliyyəti bir-birindən ayırmağın vacibliyini göstərir. Lizinq verən hüquqi mülkiyyətçi olaraq qalsa da, lizinq alanın aktivlə bağlı öhdəlikləri bütün lizinq müddəti ərzində ciddi maliyyə nəticələri doğura bilər.

Lizinq verənin mülkiyyət hüququ ilə lizinq alanın aktivdən istifadə hüququ arasındakı fərq üçüncü şəxslərin maraqları yarandıqda xüsusilə əhəmiyyət kəsb edir. Qanun üçüncü şəxs kreditorların lizinq predmetinə yönəlmiş tələblərini, eləcə də lizinq verənin müflisləşməsinin nəticələrini tənzimləyən müddəalar ehtiva edir. Bu məsələlər hər iki tərəf üçün aktualdır. Lizinq verən üçün aktiv üzərində mülkiyyət əqdin hüquqi strukturunun mühüm elementidir. Lizinq alan üçün isə aktivdən müqaviləyə uyğun olaraq istifadəni davam etdirmək imkanı əqdin kommersiya məqsədi baxımından vacibdir. Üçüncü şəxslərin tələbləri və müflisləşmə ilə bağlı aydın qaydalar maliyyə çətinlikləri və ya rəqabət aparan tələblər yarandıqda tərəflərin hüquqlarının necə qorunacağını müəyyən etməyə kömək edə bilər.

Bu hüquqi çərçivə maliyyə lizinqi müqavilələrinin diqqətlə tərtib edilməsinin vacibliyini önə çəkir. Əqd bağlamazdan əvvəl müəssisələr ödəniş qrafikini və ümumi dəyəri qiymətləndirməli, texniki xidmət və sığorta üzrə vəzifələrini müəyyən etməli, təhvil və qəbul zamanı risklərin bölüşdürülməsini aydınlaşdırmalı, öhdəliklərin icra edilməməsinin və ya müqaviləyə vaxtından əvvəl xitamın nəticələrini araşdırmalıdırlar. Onlar həmçinin lizinq müddətinin başa çatması şərtlərini müəyyən etməli və üçüncü şəxslərin tələblərinin öz hüquqlarına necə təsir edə biləcəyini nəzərə almalıdırlar. Bu məsələlərə ikinci dərəcəli müqavilə detalları kimi baxılmamalıdır. Məhz onlar maliyyə risklərinin necə bölüşdürüləcəyini və əqd boyunca tərəflərin maraqlarının nə dərəcədə səmərəli qorunacağını müəyyən edir.

İstinadlar:

Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi, 1999

"Maliyyə lizinqi haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu (26 may 2026)