Əlaqəni kəsmək hüququ
Texnoloji inkişaf əmək münasibətlərinin ənənəvi sərhədlərini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmişdir. İş artıq mütləq şəkildə müəyyən iş yeri və ya günün müəyyən hissəsi ilə məhdudlaşmır. Nəticədə əmək hüququ nisbətən yeni bir sualla üzləşir: işçilərin iş vaxtından kənarda işlə bağlı kommunikasiyalardan əlaqəni kəsmək üçün hüquqi imkanı olmalıdırmı?
Əlaqəni kəsmək hüququ kimi tanınan anlayış, bir qayda olaraq, işçinin iş vaxtından kənarda işlə bağlı kommunikasiyalardan və fəaliyyətlərdən, buna görə hər hansı mənfi nəticəyə məruz qalmadan, imtina etmək imkanını ifadə edir. Buna görə də o, işçiyə sadəcə elektron məktuba cavab verməmək imkanı verməkdən daha geniş məzmuna malikdir. Onun əsas məqsədi iş vaxtı ilə istirahət vaxtı arasındakı fərqi qorumaqdır. Əlaqəni kəsmək hüququ vahid beynəlxalq hüquqi sənəd vasitəsilə formalaşmamışdır. Əksinə, müxtəlif yurisdiksiyalar qanunvericilik müddəaları, kollektiv danışıqlar mexanizmləri, işəgötürən siyasətləri və təcrübə məcəllələri də daxil olmaqla, fərqli yanaşmalar qəbul etmişdir. Avropa İttifaqı səviyyəsində Avropa Parlamenti 21 yanvar 2021-ci il tarixində əlaqəni kəsmək hüququ haqqında qətnamə qəbul etmişdir. Qətnamədə rəqəmsal alətlərdən artan istifadə “daim onlayn olmaq” mədəniyyətinə töhfə verən amil kimi təsvir edilmiş və məsələ iş vaxtının hədləri, istirahət dövrləri, iş və şəxsi həyat arasında tarazlıq, sağlamlıq və rifahla əlaqələndirilmişdir. Lakin vurğulamaq vacibdir ki, qətnamənin özü bütün Aİ üzrə birbaşa tətbiq olunan əlaqəni kəsmək hüququ yaratmamışdır. Qətnamə qəbul edildiyi vaxt bütün üzv dövlətlərdə belə bir hüququ təsbit edən xüsusi Aİ qanunvericiliyi mövcud deyildi. Bunun əvəzinə Avropa yanaşması mövcud əmək hüququ prinsiplərinin qarşılıqlı təsiri vasitəsilə inkişaf etmişdir: iş vaxtına dair məhdudiyyətlər, minimum istirahət dövrləri, əməyin mühafizəsi, şəxsi həyatın toxunulmazlığı və iş ilə şəxsi həyat arasında tarazlıq. Bu da əlaqəni kəsmək hüququnu hüquqi baxımdan xüsusilə maraqlı edir. O, əmək hüququndan mütləq şəkildə tamamilə yeni anlayış yaratmağı tələb etmir. Onu həmçinin mövcud prinsiplərin rəqəmsal iş mühitinə müasir tətbiqi kimi də başa düşmək olar.
Fransa əlaqəni kəsmək hüququnun qanunvericilikdə tanınmasının ən aydın nümunələrindən birini təqdim edir. Fransa Əmək Məcəlləsi kollektiv danışıqlarda işçinin əlaqəni kəsmək hüququnun tam həyata keçirilməsi qaydalarının və rəqəmsal alətlərdən istifadəni tənzimləyən tədbirlərin tətbiqinin nəzərdən keçirilməsini tələb edir. Bu tədbirlər istirahət dövrlərini, məzuniyyəti, habelə işçilərin şəxsi və ailə həyatını qorumaq məqsədi daşıyır. Razılıq əldə olunmadıqda, işəgötürən işçilərin müvafiq nümayəndəli orqanı ilə məsləhətləşdikdən sonra xartiya qəbul etməlidir. Xartiya əlaqəni kəsmək hüququnun necə həyata keçirildiyini müəyyən etməli, rəqəmsal alətlərdən ağlabatan istifadəyə dair təlim və maarifləndirmə tədbirlərini nəzərdə tutmalıdır. Fransa modelinin əhəmiyyəti ondadır ki, o, işçilərə sadəcə mesajlara cavab verməyi dayandırmaqda azad olduqlarını bildirməklə kifayətlənmir. O, işəgötürənlərin üzərinə əlaqənin kəsilməsinin həqiqətən mümkün olacağı şəraiti yaratmaq üzrə təşkilati məsuliyyət qoyur. Bu isə digər mühüm sual doğurur: işçi iş vaxtından kənarda könüllü olaraq işləməyə davam etdikdə nə baş verir? Fransa Kassasiya Məhkəməsinin son qərarlarından biri bu baxımdan maraqlı nümunədir. 25 mart 2026-cı il tarixində Fransa Kassasiya Məhkəməsi xəstəlik məzuniyyətində olduğu müddətdə işlə bağlı fəaliyyət göstərmiş və digər məsələlərlə yanaşı, əlaqəni kəsmək hüququnun pozulduğunu iddia etmiş işçiyə dair işə baxmışdır. Məhkəmə kassasiya şikayətini rədd etmişdir. Məhkəmə qeyd etmişdir ki, işçidən daxil olan elektron məktublara dərhal cavab verməyin tələb olunduğuna dair heç bir sübut yoxdur. Elektron məktubların əksəriyyəti avtomatik bildirişlər olmuş, işçi isə öz iş kompüterinə könüllü olaraq qoşulmuş və ara-sıra müəyyən hərəkətlər etmişdir. Bu faktlar əsasında Məhkəmə əlaqəni kəsmək hüququnun pozulmasını müəyyən edilmiş hesab etməmişdir. Qərar göstərir ki, iş vaxtından kənarda kommunikasiyanın sadəcə mövcudluğu avtomatik olaraq işəgötürənin işçinin əlaqəni kəsmək hüququnu pozduğu anlamına gəlmir.
İrlandiya fərqli tənzimləmə modeli təqdim edir. 2021-ci ildə İşyeri Münasibətləri Komissiyası (Workplace Relations Commission) Əlaqəni Kəsmək Hüququ üzrə Təcrübə Məcəlləsini qəbul etmişdir. Fransa modelindəki formada müstəqil qanuni hüquq yaratmaq əvəzinə, Məcəllə işəgötürənlər, işçilər və onların nümayəndələri üçün praktiki təlimatlar müəyyən edir və mövcud əmək qanunvericiliyi ilə yanaşı fəaliyyət göstərir. İrlandiya yanaşması xüsusilə ona görə əhəmiyyətlidir ki, mesaja məhəl qoymamaq üçün formal imkanın kifayət etməyə bilməyəcəyini qəbul edir. İşçi texniki baxımdan axşam saat 22:00-da elektron məktuba cavab verməməkdə azad ola bilər, lakin buna baxmayaraq, cavab verməməyin onun rəhbəri ilə münasibətlərinə, gələcək vəzifə yüksəlişinə və ya peşəkar nüfuzuna təsir göstərə biləcəyini hiss edə bilər. Bu, daha dəqiq bir suala gətirib çıxarır: işçi peşəkar nəticələrə məruz qalmadan əlaqəni kəsə bilərmi? Buna görə də səmərəli əlaqəni kəsmək hüququ təkcə iş vaxtına dair məhdudiyyətləri deyil, həm də bu məhdudiyyətlərə riayət etməyə görə mənfi nəticələrdən müdafiəni tələb edir.
Geniş yayılmış yanlış təsəvvürlərdən biri ondan ibarətdir ki, guya əlaqəni kəsmək hüququ işəgötürənlərin iş vaxtından sonra işçilərlə əlaqə saxlamasını qadağan edir. Belə bir hüququn məqsədi mütləq şəkildə bu deyil. Bəzi peşələr növbətçilik rejimini tələb edir. Beynəlxalq şirkətlər müxtəlif saat qurşaqlarında fəaliyyət göstərir. Fövqəladə hallar yarana bilər. İşçilər çevik iş rejimlərinə razılıq verə bilərlər. Bəzi kommunikasiyalar isə avtomatlaşdırılmış ola bilər və heç bir cavab tələb etməyə bilər. Buna görə də məqsəd standart iş vaxtından kənarda bütün kommunikasiyanı aradan qaldırmaq deyil. Əksinə, tənzimləmə daimi və ya əsassız əlçatanlığın əmək münasibətlərinin gizli tələbinə çevrilməsinin qarşısını almağa yönələ bilər. Bu fərq çevikliyin həm işəgötürənlər, həm də işçilər tərəfindən getdikcə daha çox dəyərləndirildiyi müasir iş yerləri üçün xüsusilə vacibdir. Çətinlik çevikliyi qoruyub saxlamaq, lakin onun işçilərin daim əlaqədə qalmasına dair gözləntiyə çevrilməsinə yol verməməkdir.
Distant və rəqəmsal vasitələrlə həyata keçirilən iş əmək münasibətlərinə getdikcə daha çox inteqrasiya olunduqca, əlaqəni kəsmək hüququ Azərbaycan üçün də xüsusilə aktual olur. Azərbaycan əmək qanunvericiliyi artıq belə bir inkişaf üçün əsas ola biləcək bir sıra prinsipləri ehtiva edir. Əmək Məcəlləsi eyni zamanda müəyyən edir ki, normal iş vaxtının müddəti həftədə 40 saatdan artıq ola bilməz. Məcəllə həmçinin iş vaxtından artıq işi tənzimləyir və işəgötürənlərdən işçilərin iş vaxtının və iş vaxtından artıq işlədikləri saatların dəqiq uçotunu aparmağı tələb edir. Bu müddəalar artıq iş vaxtı ilə istirahət vaxtı arasında əsas hüquqi fərqi müəyyən edir. Buna görə də xüsusi əlaqəni kəsmək hüququnun mümkün tətbiqi Azərbaycan əmək hüququnun mövcud strukturundan imtina etməyi mütləq şəkildə tələb etməzdi. Əksinə, o, bu struktura əsaslana bilərdi. Fransa modelini sadəcə köçürmək əvəzinə, Azərbaycan mövcud əmək hüququ çərçivəsinə uyğunlaşdırılmış mexanizm işləyib hazırlaya bilər. Mümkün yanaşmalardan biri Əmək Məcəlləsinə əlaqəni kəsmək hüququnu işçinin qanunla, əmək müqaviləsi ilə və daxili qaydalarla nəzərdə tutulmuş hallar istisna olmaqla, müəyyən edilmiş iş vaxtından kənarda işlə bağlı fəaliyyəti yerinə yetirməmək hüququ kimi müəyyən edən müddəanın daxil edilməsi ola bilər.
Əlaqəni kəsmək hüququ əmək hüququnda daha geniş transformasiyanı ifadə edir. O, yalnız işin müddətinin və yerinin tənzimlənməsindən işin özünün sərhədlərinin tənzimlənməsinə keçidi əks etdirir. Nəticə etibarilə, sual işəgötürənə iş vaxtından sonra elektron məktub göndərməyə nə vaxtsa icazə verilməli olub-olmaması deyil. Daha fundamental sual budur: işçi hüquqi və peşəkar baxımdan işə bağlı qalmadan iş gününü başa vura bilərmi? Texnologiya peşə həyatı ilə şəxsi həyat arasındakı sərhədi bulandırmağa davam etdikcə, bu sualın cavabı müasir əmək hüququnun müəyyənedici suallarından birinə çevrilə bilər.
İstifadə olunmuş ədəbiyyat:
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası.
Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi.
Avropa Parlamenti, “The Right to Disconnect” (Əlaqəni kəsmək hüququ) (2021).
Fransa Əmək Məcəlləsi (Code du travail), maddə L2242-17
Fransa Kassasiya Məhkəməsi (Cour de cassation), 25 mart 2026-cı il, əlaqəni kəsmək hüququ.
Bir şərh yazın
Bir şərh yazın
Görüş təyin edin